Maaş Haczi Nasıl Kaldırılır? Kesinti Oranları & İcra

Maaş haczi, kesinleşmiş bir icra takibinde borçlunun işvereni nezdindeki ücret alacağının bir bölümüne el konulmasıdır. İcra dairesinin işyerine gönderdiği müzekkere üzerine işveren kesinti yapmak ve tutarı icra dosyasına yatırmakla yükümlüdür. Uygulamada en çok tartışılan konular kesinti oranının doğru hesaplanıp hesaplanmadığı, birden fazla dosya varken sıranın nasıl işlediği, nafaka alacaklarının farkı ve emekli aylıklarının durumudur. Bu yazıda maaş haczinin sınırları ile haczin kaldırılması yolları ele alınmaktadır.

Maaşın Ne Kadarı Haczedilebilir?

İcra ve İflas Kanunu'nun 83. maddesi, maaşların, tahsisatların ve her nevi ücretlerin, "borçlu ve ailesinin geçinmeleri için icra memurunca lüzumlu olarak takdir edilen miktar tenzil edildikten sonra" haczolunabileceğini düzenler. Maddenin ikinci fıkrası bir alt sınır koyar: haczolunacak miktar bunların dörtte birinden az olamaz.

İşçiler bakımından 4857 sayılı İş Kanunu'nun 35. maddesi bir üst sınır getirir: işçilerin aylık ücretlerinin dörtte birinden fazlası haczedilemez veya başkasına devir ve temlik olunamaz. Ancak işçinin bakmak zorunda olduğu aile üyeleri için hâkim tarafından takdir edilecek miktar bu paraya dâhil değildir ve nafaka borcu alacaklılarının hakları saklıdır.

İki hüküm birlikte okunduğunda uygulamada ortaya çıkan sonuç şudur: işçi ücretlerinde kesinti kural olarak net ücretin dörtte biridir. Borçlunun bakmakla yükümlü olduğu kişiler ve geçim koşulları nedeniyle daha düşük bir oran talep edilmesi mümkün olmakla birlikte, Kanun'un koyduğu dörtte birlik alt sınır bu talebin sınırını oluşturur.

Birden Fazla İcra Dosyası Varsa Ne Olur?

Kanun'un 83. maddesi bu konuda da açıktır: birden fazla haciz varsa sıraya konur ve sırada önde olan haczin kesintisi bitmedikçe sonraki haciz için kesintiye geçilemez. Yani üç ayrı dosyadan haciz gelmiş olması, maaştan üç kat kesinti yapılacağı anlamına gelmez. Toplam kesinti yine dörtte birle sınırlıdır ve dosyalar sırayla tatmin edilir.

İşverenin bu sıraya uymayarak birden fazla dosya için aynı anda kesinti yapması ya da dörtte biri aşan kesinti uygulaması, borçlunun icra mahkemesine şikayet hakkını doğurur. Kesinti bordroda ayrıca gösterilmelidir; borçlunun her ay bordrosunu kontrol etmesi bu nedenle önemlidir.

Nafaka Alacaklarında Durum Farklıdır

Nafaka, sıradan bir alacak gibi değerlendirilmez. Yargıtay 12. Hukuk Dairesi'nin E.2010/20139 K.2011/681 sayılı ve 15.02.2011 tarihli kararında yöntem şöyle ortaya konmuştur: işçinin ücretinden öncelikle işleyecek aylık nafakanın tamamı kesilir; ücretin geri kalan kısmının dörtte biri ise birikmiş nafaka alacağı için, diğer adi alacaklar gibi daha önce konulmuş hacizler sona erdikten sonra kesilir.

Bu ayrım pratikte belirleyicidir. Cari nafaka için dörtte birlik sınır uygulanmaz; sınır, birikmiş nafaka ve diğer alacaklar bakımından geçerlidir. Anılan kararda yerel mahkemenin, olayda uygulanma kabiliyeti bulunmayan 83. maddeyi esas alarak dörtte biri aşan kesintileri kaldırması bozma sebebi sayılmıştır. Nafaka türleri ve süreleri için nafaka davası yazımıza bakabilirsiniz.

Emekli Maaşına Haciz Konulabilir mi?

5510 sayılı Kanun'un 93. maddesi kuralı net biçimde koyar: gelir, aylık ve ödenekler, Kanun'un 88. maddesine göre takip ve tahsili gereken Kurum alacakları ile nafaka borçları dışında haczedilemez. Aynı fıkraya göre haczi yasaklanan gelir, aylık ve ödeneklerin haczedilmesine ilişkin talepler, borçlunun muvafakati bulunmaması hâlinde icra müdürü tarafından reddedilir.

Buradaki muvafakat kaydı önemlidir. Borçlu icra dosyasında emekli aylığına haciz konulmasına açıkça rıza gösterirse haciz uygulanabilir. Uygulamada bu rıza çoğu zaman taksitlendirme görüşmeleri sırasında farkında olunmadan verilir. Bu nedenle icra dosyasında imzalanan hiçbir tutanak okunmadan imzalanmamalıdır.

Emekli aylığına muvafakat olmaksızın haciz konulmuşsa, işlem kanuna aykırıdır ve şikayet yoluyla kaldırılması istenir.

Kesinti Hangi Tutar Üzerinden Hesaplanır?

Uygulamadaki tartışmaların bir bölümü, dörtte birin hangi rakam üzerinden alınacağından doğar. Kesinti, brüt ücret üzerinden değil, yasal kesintiler düşüldükten sonra kalan net ücret üzerinden hesaplanır. Ücretin eki niteliğindeki sürekli ödemeler de kural olarak hesaba dâhil edilir.

Buna karşılık bazı ödemeler bakımından ayrı değerlendirme yapılması gerekir. İhbar ve kıdem tazminatı, ücretten farklı hukuki niteliktedir ve bunların haczi konusundaki tartışma ayrı yürür. Aynı biçimde, işverence yapılan yol ve yemek yardımı gibi ayni yardımların parasal karşılığının hesaba katılıp katılmayacağı somut olayın koşullarına göre belirlenir. Bordroda hangi kalemin kesintiye esas alındığı görünmüyorsa, icra dosyasından işverene yazılan müzekkerenin ve işverenin cevabının incelenmesi gerekir.

Kanun'un 83/a maddesi ayrıca önemli bir güvence getirir: 82 ve 83. maddelerde yazılı mal ve hakların haczolunabileceğine dair önceden yapılan anlaşmalar geçerli değildir. Bu nedenle kredi sözleşmesine veya benzeri bir metne konulmuş "maaşımın tamamına haciz konulmasını kabul ederim" türü kayıtlar sonuç doğurmaz. Bu kural, borcun doğumundan önce verilen rızayı kapsar; icra dosyasında takip başladıktan sonra verilen muvafakat ise farklı değerlendirilir.

Maaş Haczi Nasıl Kaldırılır?

1. Borcun ödenmesi veya dosyanın kapatılması. Borç tamamen ödendiğinde ya da alacaklıyla anlaşılıp haricen tahsil beyanı verildiğinde icra müdürlüğünden hacizlerin kaldırılması talep edilir. Kalan borcun güncel tutarını görmek için icra faiz hesaplama aracımızı kullanabilirsiniz.
2. Şikayet yolu. Kesinti oranının dörtte biri aşması, sıraya uyulmaması ya da haczedilemeyen bir gelire haciz konulması hâlinde icra mahkemesine şikayet edilir. Kanun'un 16. maddesine göre şikayet, işlemin öğrenildiği tarihten itibaren yedi gün içinde yapılır. Bir hakkın yerine getirilmemesinden veya sebepsiz sürüncemede bırakılmasından dolayı ise her zaman şikayet olunabilir.
3. Takibe itiraz. Haczin dayanağı olan takip henüz kesinleşmemişse asıl yol, ödeme emrine süresinde itiraz etmektir; ayrıntılar için icra takibine nasıl itiraz edilir yazımıza bakabilirsiniz.
4. Taksitlendirme. Alacaklıyla yapılacak taksit sözleşmesiyle haczin kaldırılması sağlanabilir; ancak taksitin aksaması hâlinde haciz yeniden uygulanır ve tutanaklarda verilen muvafakatler bağlayıcı olur.
5. Zamanaşımı ve dosyanın işlemden kaldırılması. Takip dosyasında uzun süre işlem yapılmamışsa zamanaşımı def'i değerlendirilmelidir.

Şikayet dilekçesinde hangi işlemin, hangi tarihte öğrenildiği ve kanuna aykırılığın hangi maddeye dayandığı açıkça yazılmalı; bordro örneği, icra müzekkeresi ve varsa emekli aylığına ilişkin belgeler eklenmelidir.

Şikayet Dilekçesinde Nelere Yer Verilmeli?

İcra mahkemesine sunulacak şikayet dilekçesi, dava dilekçesi kadar ayrıntılı olmasa da belirli unsurları taşımalıdır:

• Dosya bilgileri: İcra müdürlüğü adı, dosya esas numarası, alacaklı ve borçlu bilgileri.
• Şikayet konusu işlem: Hangi tarihli hangi işlemin şikayet edildiği (örneğin işverene yazılan maaş haczi müzekkeresi veya yapılan kesinti).
• Öğrenme tarihi: Yedi günlük sürenin başlangıcı bu tarihe bağlı olduğundan açıkça belirtilmelidir.
• Kanuna aykırılık: Dörtte birin aşılması, sıraya uyulmaması, haczedilemeyen gelire haciz konulması gibi aykırılığın hangi maddeye dayandığı.
• Deliller: Bordro örneği, banka hesap dökümü, icra müzekkeresi, emekli aylığına ilişkin belge ve varsa işveren yazışmaları.
• Talep: Haczin veya fazla kesintinin kaldırılması ile fazla kesilen tutarın iadesi.

Şikayet kural olarak icra takibini kendiliğinden durdurmaz. Bu nedenle dilekçede, koşulları varsa işlemin durdurulmasına yönelik talebin de ayrıca ileri sürülmesinde yarar vardır. Yedi günlük süre hak düşürücü nitelikte olduğundan, bordrodaki kesintinin fark edildiği gün harekete geçilmelidir.

İşveren Bakımından Sorumluluk

İşveren, icra dairesinden gelen müzekkereye uymak ve kesintiyi dosyaya yatırmakla yükümlüdür. Kesinti yapmaması, eksik yapması ya da borçlunun işten ayrıldığını bildirmemesi hâlinde kesilmeyen tutardan sorumlu tutulabilir. Buna karşılık işveren, maaş haczini gerekçe göstererek işçiyi işten çıkaramaz; bu konudaki ayrıntılar için işçinin maaşına haciz gelirse işveren işten çıkarabilir mi yazımıza bakabilirsiniz.

Borçlunun iş değiştirmesi hâlinde haciz kendiliğinden sona ermez. Alacaklı, yeni işvereni tespit ederek icra dosyasından tekrar müzekkere yazdırabilir; bu nedenle işten ayrılmak haczi ortadan kaldıran bir çözüm değildir. Aynı şekilde ücretin bir bölümünün elden ödenmesi yoluna gidilmesi, hem işçi hem işveren bakımından ayrı hukuki sorunlar doğurur ve tavsiye edilmez.

Borcun ödenmesiyle dosya kapandığında, hacizlerin kaldırılmasına ilişkin yazının işverene ulaştığından emin olunmalıdır. Uygulamada dosya kapansa dahi müzekkere geri alınmadığı için kesintinin sürdüğü örneklere rastlanır; bu durumda fazla kesilen tutarın iadesi istenebilir.

Borcun hangi aşamada icraya döndüğünü ve haciz sürecinin nasıl ilerlediğini görmek için icra borcu ödenmezse ne olur yazımızı inceleyebilir, çalışma alanlarımız için icra ve iflas hukuku sayfamıza bakabilir, dosyanızla ilgili sorularınız için iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.

Av. Mete Çelik — İstanbul Barosu, Sicil No: 76236