Haklı Fesih nedir?

Haklı fesih, taraflardan birinin iş ilişkisini sürdürmesinin artık beklenemeyeceği bir durumda sözleşmeyi bildirim süresini beklemeden, derhal sona erdirmesidir. Bildirimli (süreli) fesihten farkı budur: haklı nedenle fesheden taraf ihbar süresine uymak zorunda değildir.

Kanundaki dayanak

"Süresi belirli olsun veya olmasın işçi, aşağıda yazılı hallerde iş sözleşmesini sürenin bitiminden önce veya bildirim süresini beklemeksizin feshedebilir" — 4857 s. İş Kanunu m.24

İşveren için aynı hak m.25'te düzenlenir. İş Kanunu kapsamı dışında kalan hizmet sözleşmelerinde genel hüküm Türk Borçlar Kanunu m.435'tir: taraflardan her biri haklı sebeplerle sözleşmeyi derhâl feshedebilir ve fesih sebebini yazılı olarak bildirmek zorundadır.

İşçinin haklı fesih sebepleri (m.24)

• Sağlık sebepleri: işin işçinin sağlığı veya yaşayışı için tehlikeli olması; sürekli birlikte çalıştığı kişinin bulaşıcı ya da işle bağdaşmayan bir hastalığa tutulması.
• Ahlak ve iyiniyet kurallarına uymayan hâller: işe alınırken esaslı noktalarda yanıltılma; şeref ve namusa dokunan söz veya davranış, cinsel taciz; sataşma, gözdağı; işyerinde cinsel tacize uğrayıp bildirdiği hâlde önlem alınmaması; ücretin kanun veya sözleşmeye uygun hesaplanmaması ya da ödenmemesi; çalışma şartlarının uygulanmaması.
• Zorlayıcı sebepler: işyerinde bir haftadan fazla işin durmasını gerektiren zorlayıcı bir sebebin çıkması.

"İşveren tarafından işçinin ücreti kanun hükümleri veya sözleşme şartlarına uygun olarak hesap edilmez veya ödenmezse," — İş K. m.24/II-e

İşverenin haklı fesih sebepleri (m.25)

Sağlık sebepleri (ör. işçinin kendi kastı veya düzensiz yaşayışından doğan hastalık nedeniyle devamsızlığın ardı ardına üç iş günü ya da bir ayda beş iş gününü aşması), ahlak ve iyiniyet kurallarına uymayan hâller (yanıltma, hakaret, sataşma, hırsızlık gibi doğruluk ve bağlılığa aykırı davranış, izinsiz ardı ardına iki iş günü veya bir ayda üç iş günü devamsızlık, görevi hatırlatıldığı hâlde yapmamakta ısrar vb.), işçiyi bir haftadan fazla çalışmaktan alıkoyan zorlayıcı sebep ve işçinin gözaltı veya tutukluluğu nedeniyle devamsızlığın bildirim süresini aşması. İşçi, feshin bu sebeplere uymadığını ileri sürerek yargı yoluna başvurabilir (m.25 son fıkra).

Süre: 6 iş günü ve 1 yıl

"24 ve 25 inci maddelerde gösterilen ahlak ve iyiniyet kurallarına uymayan hallere dayanarak işçi veya işveren için tanınmış olan sözleşmeyi fesih yetkisi, iki taraftan birinin bu çeşit davranışlarda bulunduğunu diğer tarafın öğrendiği günden başlayarak altı iş günü geçtikten ve her halde fiilin gerçekleşmesinden itibaren bir yıl sonra kullanılamaz." — İş K. m.26/1

İşçinin olaydan maddi çıkar sağladığı hâlde bir yıllık üst süre uygulanmaz (m.26/1). Bu süre yalnız ahlak ve iyiniyet kurallarına aykırılık hâllerine bağlanmıştır; sağlık ve zorlayıcı sebepler için m.26'da süre öngörülmemiştir.

Kıdem tazminatına etkisi

Kıdem tazminatını düzenleyen 1475 s. Kanun m.14 yürürlüktedir (4857 s.K. m.120). Bu maddeye göre sözleşmenin işçi tarafından haklı nedenle feshi kıdem tazminatı hakkı doğurur; işverenin feshinde ise ahlak ve iyiniyet kurallarına uymayan hâllere dayanan fesih bu hakkı doğurmaz. Madde metni mülga 1475 s.K. m.16 ve m.17/II'ye atıf yapar; bunların İş Kanunu'ndaki karşılığı m.24 ve m.25/II'dir. Hesaplama ve şartlar için: kıdem tazminatı nasıl alınır; istifa ile haklı fesih ilişkisi için: istifa eden işçi kıdem tazminatı alabilir mi.

Kanuna veya sözleşmeye dayanan işçi alacağı ve tazminatı ile işe iade davalarında dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır (7036 s.K. m.3/1). İşyerinde psikolojik taciz nedeniyle ayrılma için bkz. mobbing ve mobbinge uğrayan işçi ne yapmalı.