Hukuk sözlüğü
Hukuki terimler ne demek?
Dilekçede, tebligatta ya da mahkeme kararında karşılaştığınız terimlerin kısa tanımları. Her terim, dayandığı kanun maddesi ve konuyu ayrıntılı anlatan rehberlerimizle birlikte.
59 terim
- İcra ve İflas Hukuku2
- Ceza ve Ceza Muhakemesi Hukuku15
- Aile Hukuku3
- Miras Hukuku1
- İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku1
- Borçlar ve Sözleşmeler Hukuku10
- Gayrimenkul ve Kira Hukuku8
- Tüketici Hukuku1
- Trafik ve Sigorta Hukuku1
- İdare ve Vergi Hukuku3
- Yargılama (Usul) Hukuku9
- Genel Hukuk Terimleri5
İcra ve İflas Hukuku
- İpotekİpotek, bir alacağı güvenceye almak için taşınmaz üzerinde tapuya tescil edilen rehin hakkı demektir. Borç ödenmezse alacaklı taşınmazı icra yoluyla sattırıp alacağını satış bedelinden alır; taşınmazın mülkiyeti ise kendiliğinden alacaklıya geçmez (TMK m.873).
- Tazyik HapsiTazyik hapsi, icra hukukunda bir yükümlülüğü yerine getirmeyen borçluyu, örneğin nafaka ödemeyeni, yükümlülüğünü yerine getirmeye zorlamak için icra mahkemesince verilen ve borç ödenince sona eren en fazla üç aylık hapis demektir (İİK m.340, 343, 344).
Ceza ve Ceza Muhakemesi Hukuku
- Ağırlaştırılmış müebbetAğırlaştırılmış müebbet, Türk hukukundaki en ağır hapis cezası demektir; hükümlünün hayatı boyunca devam eder ve sıkı güvenlik rejimine göre çektirilir (TCK m.47). Koşullu salıverilme için kural olarak 30 yılın, örgüt faaliyeti çerçevesindeki suçlarda 36 yılın infaz kurumunda iyi hâlle geçirilmesi gerekir (5275 s.K. m.107).
- BeraatBeraat, ceza yargılaması sonunda sanığın suçlamadan aklanması demektir; fiil suç değilse, sanık işlemediği ispatlanmışsa, kast veya taksiri yoksa, hukuka uygunluk nedeni varsa ya da suçu işlediği ispatlanamamışsa mahkeme beraat kararı verir (CMK m.223/2).
- Denetimli serbestlikDenetimli serbestlik, hapis cezasının koşullu salıverilme tarihine kadar olan kısmının cezaevi dışında, denetimli serbestlik müdürlüğünün gözetimi ve belirlediği yükümlülükler altında çektirilmesi demektir; genel kural, açık cezaevindeki iyi hâlli hükümlünün koşullu salıverilmesine bir yıl veya daha az kalmasıdır (5275 s.K. m.105/A).
- HTS kaydıHTS kaydı, bir telefon hattının kimlerle, hangi tarih ve saatte, ne kadar süre görüştüğünü, mesajlaştığını ve hangi baz istasyonundan sinyal verdiğini gösteren geçmişe dönük iletişim kaydı demektir; konuşmanın içeriğini içermez ve ceza soruşturmasında hâkim ya da savcı kararıyla alınır (CMK m.135/6).
- İçtimaİçtima, 'bir araya gelme' demektir; ceza hukukunda iki anlamı vardır: birden fazla suçun tek cezayla karşılandığı suçların içtimaı (TCK m.42-44) ve bir kişi hakkındaki farklı kesinleşmiş hapis cezalarının infaz için infaz hâkimliğince toplanması, yani cezaların içtimaı (5275 s.K. m.99).
- İrtikapİrtikap, bir kamu görevlisinin görevinin sağladığı nüfuzu veya güveni kötüye kullanarak bir kimseyi kendisine ya da başkasına yarar sağlamaya zorlaması veya hileyle ikna etmesi demektir; Türk Ceza Kanunu m.250'de düzenlenen bir suçtur.
- İştirakİştirak, bir suçun birden fazla kişi tarafından, fail, azmettiren veya yardım eden sıfatıyla birlikte işlenmesi demektir; Türk Ceza Kanunu m.37-41'de düzenlenir ve her kişi kendi kusurlu fiiline göre cezalandırılır.
- KYOKKYOK, 'kovuşturmaya yer olmadığına dair karar'ın kısaltmasıdır: Cumhuriyet savcısının, soruşturma sonunda kamu davası açmaya yeterli şüphe oluşturacak delil bulunmadığında veya kovuşturma olanağı olmadığında verdiği karardır (CMK m.172). Suçtan zarar gören, tebliğden itibaren iki hafta içinde sulh ceza hâkimliğine itiraz edebilir (CMK m.173).
- MahsupMahsup, bir miktarın başka bir miktardan düşülmesi demektir; ceza hukukunda gözaltı ve tutuklulukta geçen sürenin hapis cezasından indirilmesini, borçlar hukukunda ödemenin hangi borçtan düşüleceğini, miras hukukunda ise mirasçıya sağlığında yapılan kazandırmanın payından düşülmesini anlatır (TCK m.63, TBK m.100, TMK m.669).
- MüsadereMüsadere, suçta kullanılan, suça tahsis edilen veya suçtan meydana gelen eşya ile suçtan elde edilen kazancın mahkeme kararıyla sahibinden alınarak Devlete geçirilmesi demektir; Türk Ceza Kanunu m.54 ve 55'te düzenlenen bir güvenlik tedbiridir.
- MüştekiVideoMüşteki, bir suç nedeniyle Cumhuriyet başsavcılığına veya kolluğa şikâyette bulunan kişi, yani şikâyetçi demektir; Ceza Muhakemesi Kanunu bu kişiyi 'şikâyetçi' olarak anar ve ona soruşturma ile kovuşturmada belirli haklar tanır.
- SEGBİSSEGBİS, UYAP'a bağlı Ses ve Görüntü Bilişim Sistemi demektir; sanığın, tanığın veya bilirkişinin mahkemeye gelmeden, bulunduğu yerdeki adliyeden ya da cezaevinden görüntülü ve sesli bağlantıyla ifade vermesini veya duruşmaya katılmasını sağlar (CMK m.180/5, m.196/4).
- TaksirTaksir, dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı davranan kişinin, suçun kanuni tanımındaki neticeyi öngörmeden gerçekleştirmesi demektir (TCK m.22/2). Kişi neticeyi öngördüğü hâlde istemiyorsa bilinçli taksir vardır ve ceza üçte birden yarısına kadar artırılır (TCK m.22/3).
- TefecilikTefecilik, kazanç elde etmek amacıyla başkasına ödünç para verme suçudur (TCK m.241). Cezası iki yıldan altı yıla kadar hapis ve beş yüz günden beş bin güne kadar adli para cezasıdır; suç bir örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenirse ceza bir kat artırılır.
- UzlaşmaUzlaşma, ceza hukukunda kanunda sayılan suçlarda şüpheli veya sanık ile mağdurun bir uzlaştırmacı aracılığıyla anlaşması ve anlaşma yerine getirilince soruşturmanın ya da davanın sona ermesi demektir (CMK m.253-254). Vergi hukukunda ise mükellef ile idarenin vergi ve ceza tutarı üzerinde anlaşmasıdır.
Aile Hukuku
- MehirMehir, evlenirken eşlerden birine, çoğunlukla kadına verilen ya da verilmesi vaat edilen para, altın veya mal demektir; Yargıtay mehir sözleşmesini geçerli sayar ve boşanma ya da ölüme ertelenmiş mehri, yazılı yapılması gereken bir bağışlama vaadi olarak değerlendirir.
- VasiVideoVasi, velayet altında bulunmayan bir küçüğün veya kısıtlanan bir erginin kişiliğini ve malvarlığını korumak ve hukuki işlemlerde onu temsil etmek üzere sulh hukuk mahkemesince atanan kişi demektir.
- VelayetVelayet, ergin olmayan çocuğun bakımı, eğitimi ve temsili konusunda ana ve babaya tanınan hak ve yükümlülüklerin bütünüdür (TMK m.335 vd.). Evlilik sürerken ana ve baba velayeti birlikte kullanır; boşanmada velayet çocuğun bırakıldığı tarafa aittir, evlilik dışı doğan çocukta ise kural olarak anaya aittir.
Miras Hukuku
İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku
Borçlar ve Sözleşmeler Hukuku
- AzilnameAzilname, vekâlet verenin vekilin (örneğin avukatın) temsil yetkisini sona erdirdiğini bildiren yazılı belge demektir; uygulamada noter aracılığıyla düzenlenip vekile tebliğ edilir. Vekâlet veren vekili her zaman azledebilir, ancak uygun olmayan zamanda azlederse vekilin bundan doğan zararını gidermek zorundadır (TBK m.512).
- ButlanButlan, bir hukuki işlemin veya kararın kanunun aradığı geçerlilik koşullarını taşımadığı için hükümsüz olması demektir; mutlak butlan işlemi baştan itibaren ve herkes bakımından geçersiz kılar, nisbi butlan ise ancak korunan kişinin süresi içinde ileri sürmesiyle sonuç doğurur.
- İbraİbra, alacaklının borçluyla anlaşarak mevcut bir borcu tamamen veya kısmen ortadan kaldırması demektir; işçinin işverenden alacaklarına ilişkin ibranamelerde Türk Borçlar Kanunu m.420'deki sıkı şartlar aranır, aksi hâlde ibraname kesin olarak hükümsüzdür.
- İhtarnameİhtarname, bir kişinin karşı tarafa bir borcu yerine getirmesini, bir hakkını kullanacağını veya hukuki sonuç doğuracak bir durumu resmî ve ispatlanabilir biçimde bildirdiği yazılı uyarı demektir; uygulamada çoğunlukla noter aracılığıyla gönderilir.
- MuvazaaMuvazaa, tarafların üçüncü kişileri aldatmak amacıyla gerçek iradelerine uymayan görünüşte bir işlem yapması demektir; örneğin bağışlanan bir evin tapuda satış gibi gösterilmesi. Görünüşteki işlem geçersizdir, gizlenen işlem ise şekil şartlarını taşıyorsa geçerli olabilir (TBK m.19).
- Mücbir SebepMücbir sebep, önceden öngörülemeyen, kişinin iradesi ve kusuru dışında gelişen ve bir borcun ya da yükümlülüğün yerine getirilmesini engelleyen olaydır (deprem, sel, yangın gibi). Borçlar hukukunda borcun sona ermesine, iş hukukunda haklı nedenle feshe, vergi hukukunda sürelerin işlememesine yol açabilir.
- PoliçePoliçe, düzenleyenin (keşideci) muhataba, belirli bir bedeli senette adı yazılı kişiye ödemesi için kayıtsız ve şartsız havale verdiği kambiyo senedi demektir (TTK m.671). Günlük dilde sigortacının sigorta sözleşmesini gösteren belgeye de sigorta poliçesi denir (TTK m.1424).
- TemerrütTemerrüt, muaccel (vadesi gelmiş) bir borcun zamanında ifa edilmemesi nedeniyle borçlunun gecikmeye düşmesi demektir; borçlu kural olarak alacaklının ihtarıyla, ödeme günü belirlenmişse bu günün geçmesiyle temerrüde düşer ve gecikme tazminatı ile temerrüt faizi öder (TBK m.117-120).
- TemliknameTemlikname, alacaklının bir alacağını üçüncü bir kişiye devrettiğini gösteren yazılı belge, yani alacağın devri sözleşmesi demektir; devir için borçlunun rızası gerekmez ama yazılı şekil şarttır ve devir borçluya bildirilmezse borçlu eski alacaklıya iyiniyetle ödeyerek borcundan kurtulur (TBK m.183-186).
- VekaletnameVekaletname, bir kişinin başka birine kendi adına ve hesabına iş görme ve hukuki işlem yapma yetkisi verdiğini gösteren belgedir. Dayandığı ilişki vekâlet sözleşmesidir (TBK m.502). Dava açmak, sulh olmak, taşınmaz devretmek gibi işlemler için vekaletnamede özel yetki bulunmalıdır (TBK m.504, HMK m.74).
Gayrimenkul ve Kira Hukuku
- Hisseli tapuHisseli tapu, bir taşınmazın birden çok kişiye ait olduğu ve tapuda bu kişilerin birlikte malik olarak göründüğü tapu demektir. Paylı mülkiyette her ortağın belli bir payı vardır ve bu pay satılabilir (TMK m.688); miras gibi elbirliği mülkiyetinde ise pay belli değildir (TMK m.701).
- İntifa Hakkıİntifa hakkı, başkasına ait bir taşınmaz, taşınır, hak veya malvarlığı üzerinde sahibine tam yararlanma yetkisi veren sınırlı ayni hak demektir; taşınmazda tapuya tescil ile kurulur ve gerçek kişi bakımından hak sahibinin ölümüyle sona erer.
- İrtifak Hakkıİrtifak hakkı, bir taşınmaz üzerinde başka bir taşınmaz veya kişi lehine kurulan ve malikin bazı yetkilerini kullanmasını sınırlayan ya da başkasının taşınmazı belirli biçimde kullanmasına katlanmasını gerektiren sınırlı ayni hak demektir; geçit, intifa, oturma ve üst hakkı bunun türleridir.
- Kat İrtifakıVideoKat irtifakı, yapılmakta olan veya ileride yapılacak bir binanın, tamamlandığında kat mülkiyetine konu olacak bağımsız bölümleri için arsa payına bağlı olarak tapuya tescil edilen irtifak hakkı demektir; binanın tamamı için yapı kullanma izin belgesi alınınca kat mülkiyetine çevrilir.
- Kat MülkiyetiVideoKat mülkiyeti, tamamlanmış bir binanın daire, dükkân, büro gibi ayrı ve başlı başına kullanılabilen bağımsız bölümleri üzerinde, arsa payı ve ortak yerlerle bağlantılı olarak kurulan özel mülkiyet hakkı demektir.
- MuhdesatMuhdesat, bir arazinin üzerine sonradan yapılan bina, ağaç, duvar, kuyu gibi yapı ve eklentiler demektir; kural olarak arazinin bütünleyici parçası sayılıp arazi sahibine ait olur, ancak başkasına ait olduğu kadastroda tutanağın ve tapunun beyanlar hanesine yazılabilir ya da muhdesatın aidiyetinin tespiti davasıyla belirlenebilir.
- ŞerhŞerh, tapu kütüğüne bir kişisel hakkın veya tasarruf kısıtlamasının kaydedilmesi demektir; kira, satış vaadi, önalım hakkı ya da haciz tapuya şerh edilirse, taşınmazı sonradan satın alan veya üzerinde hak kazanan herkese karşı ileri sürülebilir (TMK m.1009-1010).
- ZilyetlikZilyetlik, bir şey üzerindeki fiilî hâkimiyettir; o şeyi fiilen elinde tutan veya kullanan kişi zilyettir (TMK m.973). Zilyetlik mülkiyetten farklıdır: malik olmayan kiracı da zilyettir. Zilyetliğe yapılan gasp ve saldırıya karşı dava (TMK m.982-984) ve 3091 sayılı Kanunla idari koruma yolu vardır.
Tüketici Hukuku
Trafik ve Sigorta Hukuku
İdare ve Vergi Hukuku
- CİMERCİMER, Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezi demektir; vatandaşların kamu kurumlarına dilek, şikâyet ve bilgi edinme başvurularını tek kapıdan (internet, e-Devlet, ALO 150, posta veya şahsen) iletmesini sağlar. Başvurular 3071 sayılı Dilekçe Hakkı ve 4982 sayılı Bilgi Edinme Hakkı kanunlarına göre cevaplanır; CİMER bir yargı yolu değildir.
- DeportDeport, bir yabancının valilik kararıyla Türkiye'den sınır dışı edilmesi demektir; kanundaki adı 'sınır dışı etme'dir. Karara karşı tebliğden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesinde dava açılabilir ve dava süresince yabancı, rızası olmadıkça sınır dışı edilmez (6458 s.K. m.53).
- KHKKHK, kanun hükmünde kararname demektir; 2017 anayasa değişikliğinden önce Bakanlar Kurulunun kanun gücünde çıkarabildiği düzenlemedir. Günlük dildeki 'KHK'lı' ifadesi, 2016-2018 olağanüstü hâl döneminde KHK'lara ekli listelerle kamu görevinden çıkarılan kişileri anlatır.
Yargılama (Usul) Hukuku
- DerdestlikDerdestlik, aynı taraflar arasında aynı konuda ve aynı sebebe dayanan bir davanın daha önce açılmış ve hâlen görülmekte olması demektir; bu bir dava şartı eksikliğidir ve ikinci dava usulden reddedilir (HMK m.114/1-ı). Ceza davasında aynı fiil için aynı sanık hakkında açılmış dava varsa ikinci davada davanın reddine karar verilir (CMK m.223/7).
- FeragatnameFeragatname, bir kişinin bir haktan, talepten ya da açtığı davadan vazgeçtiğini açıkladığı yazılı belge demektir; davadan feragat Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.307-312'ye tabidir, karşı tarafın onayını gerektirmez ve kesin hüküm gibi sonuç doğurur.
- IslahIslah, davadaki bir tarafın daha önce yaptığı usul işlemlerini kısmen veya tamamen düzeltmesi demektir (HMK m.176). Aynı davada taraflar ıslaha yalnız bir kez başvurabilir ve ıslah tahkikatın sona ermesine kadar yapılabilir (HMK m.177).
- İkrarİkrar, bir tarafın karşı tarafın ileri sürdüğü ve kendi aleyhine olan bir vakıanın doğru olduğunu kabul etmesi demektir; mahkeme önünde yapılan ikrar o vakıayı çekişmesiz hâle getirir ve maddi bir hatadan kaynaklanmadıkça ikrardan dönülemez (HMK m.188).
- İstinafİstinaf, ilk derece mahkemesinin verdiği karara karşı bölge adliye mahkemesine (idari yargıda bölge idare mahkemesine) başvurularak kararın hem olay hem hukuk yönünden yeniden incelenmesini isteme yolu demektir; hukuk ve ceza davalarında süre, kararın tebliğinden itibaren iki haftadır.
- SulhSulh, görülmekte olan bir davada tarafların uyuşmazlığı kısmen veya tamamen sona erdirmek için mahkeme huzurunda yaptıkları sözleşme demektir; hüküm kesinleşinceye kadar yapılabilir ve kesin hüküm gibi sonuç doğurur. Kelime ayrıca sulh hukuk mahkemesi ve sulh ceza hâkimliği adlarında geçer.
- TahkikatTahkikat, hukuk davasında ön incelemeden sonra gelen ve çekişmeli vakıalar hakkındaki delillerin toplanıp incelendiği yargılama aşaması demektir; mahkeme tahkikatı gerektiren bir husus kalmadığını görünce tahkikatın bittiğini taraflara tefhim eder (HMK m.184). Kelime genel olarak 'soruşturma, araştırma' anlamına da gelir.
- TebligatVideoTebligat, bir mahkeme, icra dairesi, savcılık veya kamu idaresinin bir belgeyi 7201 sayılı Tebligat Kanunu'ndaki usulle ilgili kişiye resmen bildirmesi demektir; itiraz, cevap ve kanun yolu sürelerinin çoğu tebliğ tarihinden itibaren işlemeye başlar.
- TemyizTemyiz, bölge adliye mahkemesinin kararına karşı Yargıtay'a (idari yargıda Danıştay'a) başvurularak kararın hukuka uygunluğunun denetlenmesini isteme yolu demektir; hukuk ve ceza davalarında süre iki hafta, idari yargıda otuz gündür. Eski kanunlarda 'temyiz kudreti' ise ayırt etme gücü anlamına gelir.
Genel Hukuk Terimleri
- ApostilApostil, 1961 tarihli Lahey Sözleşmesi'ne taraf bir ülkede düzenlenen resmî belgenin başka bir taraf ülkede kullanılabilmesi için, belgedeki imzanın, imzalayanın sıfatının ve mühür ya da damganın gerçekliğini onaylayan şerh demektir; Türkiye'de valilik, kaymakamlık ve adalet komisyonu başkanlıklarınca verilir.
- İçtihatİçtihat, yüksek mahkemelerin benzer olaylarda hukuku nasıl yorumlayıp uyguladığını gösteren kararları ve bu kararlarla oluşan yorum çizgisi demektir. Yargıtay içtihadı birleştirme kararları benzer hukuki konularda Yargıtay'ı ve adliye mahkemelerini bağlar (2797 s.K. m.45).
- MuvafakatnameMuvafakatname, bir kişinin başka bir kişinin belirli bir işlemi yapmasına izin verdiğini, yani rıza gösterdiğini açıklayan yazılı belge demektir; evli kişinin kefil olması, aile konutunun satışı veya çocuğa pasaport çıkarılması gibi işlemlerde kanun bu rızayı şart koşar.
- MüzekkereMüzekkere, mahkemenin, savcılığın veya icra dairesinin bir dosyayla ilgili bilgi, belge istemek ya da bir kararı uygulatmak için başka bir kuruma (tapu, banka, SGK, emniyet, işveren gibi) yazdığı resmî yazı demektir.
- Tüzel KişiVideoTüzel kişi, başlı başına bir varlığı olmak üzere örgütlenmiş kişi toplulukları ile belli bir amaca özgülenmiş bağımsız mal topluluklarına hukukun tanıdığı kişilik demektir; şirketler, dernekler, vakıflar ve belediyeler tüzel kişidir.