Hukuk sözlüğü
Hukuki terimler ne demek?
Dilekçede, tebligatta ya da mahkeme kararında karşılaştığınız terimlerin kısa tanımları. Her terim, dayandığı kanun maddesi ve konuyu ayrıntılı anlatan rehberlerimizle birlikte.
131 terim
- İcra ve İflas Hukuku10
- Ceza ve Ceza Muhakemesi Hukuku33
- Aile Hukuku12
- Miras Hukuku3
- İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku5
- Borçlar ve Sözleşmeler Hukuku19
- Gayrimenkul ve Kira Hukuku13
- Tüketici Hukuku1
- Trafik ve Sigorta Hukuku2
- İdare ve Vergi Hukuku7
- Yargılama (Usul) Hukuku19
- Genel Hukuk Terimleri7
İcra ve İflas Hukuku
- E-HacizE-haciz, vergi dairesi gibi tahsil dairelerinin amme alacağı için borçlunun bankadaki hesapları, maaşı veya üçüncü kişilerdeki alacakları üzerine koyduğu haczin bildirisini posta yerine elektronik ortamda tebliğ etmesidir (6183 s.K. m.79). Bildirim yapılan banka veya kişi, borcu olmadığını yedi gün içinde yazılı bildirmezse mal elinde ve borç zimmetinde sayılır.
- İhtiyati Tedbirİhtiyati tedbir, dava sonuçlanana kadar hakkın elde edilmesinin zorlaşmasını veya ciddi bir zararın doğmasını önlemek için mahkemenin uyuşmazlık konusu hakkında verdiği geçici koruma kararıdır (HMK m.389). Kural olarak teminat karşılığında verilir; kararın uygulanması bir hafta içinde istenmezse tedbir kendiliğinden kalkar.
- İlamİlam, mahkeme hükmünün taraflara verilen nüshasıdır (HMK m.301/2). Para veya teminat borcuna ilişkin ilam icra dairesine verilince borçluya yedi gün süreli icra emri gönderilir (İİK m.32). Kişiler hukuku, aile hukuku ve taşınmaz üzerindeki ayni haklara ilişkin ilamlar kesinleşmeden yerine getirilemez; ilama dayalı takip son işlemden itibaren on yılda zamanaşımına uğrar (İİK m.39).
- İpotekİpotek, bir alacağı güvenceye almak için taşınmaz üzerinde tapuya tescil edilen rehin hakkı demektir. Borç ödenmezse alacaklı taşınmazı icra yoluyla sattırıp alacağını satış bedelinden alır; taşınmazın mülkiyeti ise kendiliğinden alacaklıya geçmez (TMK m.873).
- İstirdat Davasıİstirdat davası, icra takibi sonunda borçlu olmadığı bir parayı ödemek zorunda kalan kişinin bu parayı geri istemek için açtığı davadır (İİK m.72). Ödeme tarihinden itibaren bir yıl içinde açılır; davacı yalnız paranın verilmesi gerekmediğini ispat eder.
- Kambiyo SenediKambiyo senedi, Türk Ticaret Kanunu'nda düzenlenen poliçe, bono (emre yazılı senet) ve çekin ortak adıdır. Her birinin kanunda sayılan zorunlu unsurları vardır; bu unsurları taşımayan belge kural olarak kambiyo senedi sayılmaz. Kambiyo senedine dayanan alacak için İcra ve İflas Kanunu'nda ayrı ve hızlı bir takip yolu öngörülmüştür (İİK m.167).
- ProtestoProtesto, günlük dilde bir duruma karşı çıkışı açıkça göstermek demektir; ticaret hukukunda ise bir kambiyo senedinin kabul edilmediğini veya ödenmediğini belgeleyen, noterlikçe düzenlenen resmî belgeyi anlatır (TTK m.714-715). Ödememe protestosu, ödeme gününü izleyen iki iş günü içinde çekilmelidir.
- RehinRehin, bir alacağı güvence altına alan sınırlı ayni haktır: borç ödenmezse alacaklı, rehin konusu malın paraya çevrilmesiyle alacağını öncelikle karşılayabilir (TMK m.946). Taşınırlarda kural olarak zilyetliğin alacaklıya devriyle kurulur; taşınmazlarda ise ipotek, ipotekli borç senedi veya irat senedi şeklinde kurulur.
- Tazyik HapsiTazyik hapsi, icra hukukunda bir yükümlülüğü yerine getirmeyen borçluyu, örneğin nafaka ödemeyeni, yükümlülüğünü yerine getirmeye zorlamak için icra mahkemesince verilen ve borç ödenince sona eren en fazla üç aylık hapis demektir (İİK m.340, 343, 344).
- YedieminYediemin, haczedilen veya elkonulan bir malın muhafazası için resmen teslim edildiği kişi veya depodur. İcra takibinde haczedilen taşınırlar Adalet Bakanlığınca yetki verilen lisanslı yediemin depolarında saklanır (İİK m.88); alacaklı muvafakat ederse mal borçluda, üçüncü kişinin elindeki mal ise onun kabulüyle kendisinde yediemin olarak bırakılabilir.
Ceza ve Ceza Muhakemesi Hukuku
- Açık CezaeviAçık cezaevi (açık ceza infaz kurumu), hükümlülerin çalıştırılmasına ve meslek edinmesine öncelik verilen, firara karşı engeli ve dış güvenlik görevlisi bulunmayan, güvenliğin kurum görevlilerinin gözetim ve denetimiyle sağlandığı ceza infaz kurumudur (5275 s.K. m.14). Bazı hükümlüler doğrudan açık cezaevine alınır, diğerleri kapalı kurumdan değerlendirmeyle ayrılır.
- Adli KontrolAdli kontrol, tutuklama sebepleri bulunduğu hâlde şüpheli veya sanığın tutuklanması yerine yurt dışına çıkamama, belirlenen yere düzenli başvurma (imza), konutunu terk etmeme gibi bir veya birden fazla yükümlülük altına alınmasıdır (CMK m.109). Soruşturmada savcının istemiyle sulh ceza hâkimi, kovuşturmada mahkeme karar verir (CMK m.110).
- Adli Sicil KaydıAdli sicil kaydı (halk arasında sabıka kaydı), Türk mahkemelerince verilmiş ve kesinleşmiş mahkûmiyet hükümleri ile bunlara bağlı infaz, erteleme ve hak yoksunluğu bilgilerinin tutulduğu resmî kayıttır. 5352 sayılı Adli Sicil Kanunu'nda düzenlenir; infazın tamamlanması gibi hâllerde bilgi sicilden silinerek arşiv kaydına alınır.
- Ağırlaştırılmış müebbetAğırlaştırılmış müebbet, Türk hukukundaki en ağır hapis cezası demektir; hükümlünün hayatı boyunca devam eder ve sıkı güvenlik rejimine göre çektirilir (TCK m.47). Koşullu salıverilme için kural olarak 30 yılın, örgüt faaliyeti çerçevesindeki suçlarda 36 yılın infaz kurumunda iyi hâlle geçirilmesi gerekir (5275 s.K. m.107).
- BeraatBeraat, ceza yargılaması sonunda sanığın suçlamadan aklanması demektir; fiil suç değilse, sanık işlemediği ispatlanmışsa, kast veya taksiri yoksa, hukuka uygunluk nedeni varsa ya da suçu işlediği ispatlanamamışsa mahkeme beraat kararı verir (CMK m.223/2).
- Denetimli serbestlikDenetimli serbestlik, hapis cezasının koşullu salıverilme tarihine kadar olan kısmının cezaevi dışında, denetimli serbestlik müdürlüğünün gözetimi ve belirlediği yükümlülükler altında çektirilmesi demektir; genel kural, açık cezaevindeki iyi hâlli hükümlünün koşullu salıverilmesine bir yıl veya daha az kalmasıdır (5275 s.K. m.105/A).
- Etkin PişmanlıkEtkin pişmanlık, suç tamamlandıktan sonra failin pişmanlık göstererek zararı gidermesi veya suçun aydınlatılmasına yardım etmesi hâlinde cezasının indirilmesini ya da hiç ceza verilmemesini sağlayan kurumdur. Türk Ceza Kanunu'nda her suç için değil, yalnız kanunun açıkça öngördüğü suçlarda ve o maddedeki koşullarla uygulanır.
- FailFail, suçu işleyen kişidir. TCK m.37'ye göre suçun kanuni tanımındaki fiili birlikte gerçekleştirenlerin her biri fail olarak sorumludur; suçun işlenmesinde bir başkasını araç olarak kullanan da fail sayılır (dolaylı faillik). Dil bilgisinde 'fail' özne anlamına gelir; hukukta azmettiren ve yardım edenden ayrı bir suç ortaklığı biçimidir.
- HTS kaydıHTS kaydı, bir telefon hattının kimlerle, hangi tarih ve saatte, ne kadar süre görüştüğünü, mesajlaştığını ve hangi baz istasyonundan sinyal verdiğini gösteren geçmişe dönük iletişim kaydı demektir; konuşmanın içeriğini içermez ve ceza soruşturmasında hâkim ya da savcı kararıyla alınır (CMK m.135/6).
- HükümlüHükümlü, hakkındaki mahkûmiyet hükmü kesinleşmiş kişidir. Kovuşturma başladıktan hükmün kesinleşmesine kadar kişi sanık sayılır (CMK m.2/1-b); mahkûmiyet hükümleri de kesinleşmedikçe infaz edilemez (5275 s.K. m.4). Hükümlü olmak cezaevinde bulunmakla aynı şey değildir; cezanın nasıl infaz edileceği ayrıca belirlenir.
- İçtimaİçtima, 'bir araya gelme' demektir; ceza hukukunda iki anlamı vardır: birden fazla suçun tek cezayla karşılandığı suçların içtimaı (TCK m.42-44) ve bir kişi hakkındaki farklı kesinleşmiş hapis cezalarının infaz için infaz hâkimliğince toplanması, yani cezaların içtimaı (5275 s.K. m.99).
- İddianameİddianame, soruşturma sonunda toplanan deliller suçun işlendiği konusunda yeterli şüphe oluşturduğunda Cumhuriyet savcısının görevli ve yetkili mahkemeye hitaben düzenlediği belgedir (CMK m.170). Mahkeme iddianameyi kabul edince kamu davası açılmış olur ve kovuşturma evresi başlar (CMK m.175); eksik veya hatalı iddianame on beş gün içinde iade edilebilir (CMK m.174).
- İrtikapİrtikap, bir kamu görevlisinin görevinin sağladığı nüfuzu veya güveni kötüye kullanarak bir kimseyi kendisine ya da başkasına yarar sağlamaya zorlaması veya hileyle ikna etmesi demektir; Türk Ceza Kanunu m.250'de düzenlenen bir suçtur.
- İştirakİştirak, bir suçun birden fazla kişi tarafından, fail, azmettiren veya yardım eden sıfatıyla birlikte işlenmesi demektir; Türk Ceza Kanunu m.37-41'de düzenlenir ve her kişi kendi kusurlu fiiline göre cezalandırılır.
- KastKast, suçun kanuni tanımındaki unsurların bilerek ve istenerek gerçekleştirilmesidir (TCK m.21/1). Kural olarak suç ancak kastla işlenebilir; neticenin gerçekleşebileceğini öngörüp yine de hareket etmek olası kasttır ve daha az cezayı gerektirir (TCK m.21/2).
- KovuşturmaKovuşturma, ceza muhakemesinde iddianamenin kabulüyle başlayıp hükmün kesinleşmesine kadar geçen evredir (CMK m.2/1-f). Ondan önceki, suç şüphesinin öğrenilmesinden iddianamenin kabulüne kadar geçen evre soruşturmadır. İddianamenin kabulüyle kamu davası açılmış olur ve şüpheli 'sanık' sıfatını alır.
- KYOKKYOK, 'kovuşturmaya yer olmadığına dair karar'ın kısaltmasıdır: Cumhuriyet savcısının, soruşturma sonunda kamu davası açmaya yeterli şüphe oluşturacak delil bulunmadığında veya kovuşturma olanağı olmadığında verdiği karardır (CMK m.172). Suçtan zarar gören, tebliğden itibaren iki hafta içinde sulh ceza hâkimliğine itiraz edebilir (CMK m.173).
- MahsupMahsup, bir miktarın başka bir miktardan düşülmesi demektir; ceza hukukunda gözaltı ve tutuklulukta geçen sürenin hapis cezasından indirilmesini, borçlar hukukunda ödemenin hangi borçtan düşüleceğini, miras hukukunda ise mirasçıya sağlığında yapılan kazandırmanın payından düşülmesini anlatır (TCK m.63, TBK m.100, TMK m.669).
- MüdafiMüdafi, şüpheli veya sanığın ceza muhakemesinde savunmasını yapan avukattır (CMK m.2/1-c). Katılanı veya suçtan zarar göreni temsil eden avukata ise 'vekil' denir. Çocuk, kendini savunamayacak derecede malul ya da sağır ve dilsiz şüpheli veya sanığa ve alt sınırı beş yıldan fazla hapis gerektiren suçlarda istem aranmadan müdafi görevlendirilir (CMK m.150).
- Müebbet HapisMüebbet hapis, Türk Ceza Kanunu'ndaki hapis cezası türlerinden biridir ve hükümlünün hayatı boyunca devam eder (TCK m.48). Ağırlaştırılmış müebbetten farkı, sıkı güvenlik rejimine göre çektirilmemesidir. Hükümlü, kural olarak cezanın yirmi dört yılını infaz kurumunda iyi hâlli geçirirse koşullu salıverilmeden yararlanabilir (5275 s.K. m.107/2).
- MüsadereMüsadere, suçta kullanılan, suça tahsis edilen veya suçtan meydana gelen eşya ile suçtan elde edilen kazancın mahkeme kararıyla sahibinden alınarak Devlete geçirilmesi demektir; Türk Ceza Kanunu m.54 ve 55'te düzenlenen bir güvenlik tedbiridir.
- MüştekiVideoMüşteki, bir suç nedeniyle Cumhuriyet başsavcılığına veya kolluğa şikâyette bulunan kişi, yani şikâyetçi demektir; Ceza Muhakemesi Kanunu bu kişiyi 'şikâyetçi' olarak anar ve ona soruşturma ile kovuşturmada belirli haklar tanır.
- MütalaaMütalaa, sözlükte bir konu hakkında ayrıntılı düşünmeyle oluşan görüş demektir. Ceza yargılamasında en çok, deliller toplandıktan sonra Cumhuriyet savcısının sanığın mahkûmiyeti veya beraati yönünde açıkladığı 'esas hakkındaki mütalaa'yı anlatır (CMK m.202/4-b, 216). Mütalaa mahkemeyi bağlamaz.
- SanıkSanık, ceza muhakemesinde kovuşturmanın başlamasından (iddianamenin kabulü) hükmün kesinleşmesine kadar suç şüphesi altında bulunan kişidir (5271 s. CMK m.2/1-b). Soruşturma evresindeki kişi şüpheli, mahkûmiyet hükmü kesinleşen kişi ise hükümlüdür.
- SEGBİSSEGBİS, UYAP'a bağlı Ses ve Görüntü Bilişim Sistemi demektir; sanığın, tanığın veya bilirkişinin mahkemeye gelmeden, bulunduğu yerdeki adliyeden ya da cezaevinden görüntülü ve sesli bağlantıyla ifade vermesini veya duruşmaya katılmasını sağlar (CMK m.180/5, m.196/4).
- ŞüpheliŞüpheli, ceza soruşturması evresinde, yani iddianame mahkemece kabul edilene kadar suç şüphesi altında bulunan kişidir (CMK m.2/1-a). İddianamenin kabulüyle kovuşturma başlar ve şüpheli sanık sıfatını alır; kovuşturmaya yer olmadığına karar verilirse şüphelilik sona erer.
- TaksirTaksir, dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı davranan kişinin, suçun kanuni tanımındaki neticeyi öngörmeden gerçekleştirmesi demektir (TCK m.22/2). Kişi neticeyi öngördüğü hâlde istemiyorsa bilinçli taksir vardır ve ceza üçte birden yarısına kadar artırılır (TCK m.22/3).
- TefecilikTefecilik, kazanç elde etmek amacıyla başkasına ödünç para verme suçudur (TCK m.241). Cezası iki yıldan altı yıla kadar hapis ve beş yüz günden beş bin güne kadar adli para cezasıdır; suç bir örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenirse ceza bir kat artırılır.
- TekerrürTekerrür, önceki suçtan verilen hüküm kesinleştikten sonra kişinin yeni bir suç işlemesidir (TCK m.58). Tekerrür hâlinde hükmolunan ceza mükerrirlere özgü infaz rejimine göre çektirilir: süreli hapiste koşullu salıverilme için cezanın üçte ikisinin iyi hâlle çekilmesi gerekir ve infazdan sonra denetimli serbestlik uygulanır (5275 s.K. m.108).
- TeşebbüsTeşebbüs, kişinin işlemeyi kastettiği bir suçu elverişli hareketlerle doğrudan doğruya icraya başlayıp elinde olmayan nedenlerle tamamlayamamasıdır (TCK m.35). Teşebbüste ceza, tamamlanmış suça göre indirilir; fail suçtan gönüllü vazgeçerse teşebbüsten dolayı cezalandırılmaz (TCK m.36).
- UzlaşmaUzlaşma, ceza hukukunda kanunda sayılan suçlarda şüpheli veya sanık ile mağdurun bir uzlaştırmacı aracılığıyla anlaşması ve anlaşma yerine getirilince soruşturmanın ya da davanın sona ermesi demektir (CMK m.253-254). Vergi hukukunda ise güncel VUK Ek m.1 kapsamındaki vergi cezaları hakkında anlaşmadır; 7524 sonrası vergi aslı kapsam dışıdır.
- YağmaYağma, halk arasında gasp olarak bilinen suçtur: bir kişiyi cebir kullanarak veya hayatına, vücut ya da cinsel dokunulmazlığına saldırı ya da malvarlığı itibarıyla büyük zarar tehdidiyle bir malı teslime veya alınmasına karşı koymamaya zorlamaktır (TCK m.148). Temel cezası altı yıldan on yıla kadar hapistir.
- ZimmetZimmet, görevi nedeniyle zilyetliği kendisine devredilmiş olan veya koruma ve gözetimiyle yükümlü olduğu malı kendisinin veya başkasının zimmetine geçiren kamu görevlisinin işlediği suçtur; cezası beş yıldan on iki yıla kadar hapistir (TCK m.247). Faili yalnız kamu görevlisi olabilir.
Aile Hukuku
- İştirak Nafakasıİştirak nafakası, boşanma veya ayrılık kararında velayet kendisine verilmeyen ana ya da babanın, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmak için ödediği nafakadır (TMK m.182). Miktar çocuğun ihtiyaçları ile ana ve babanın hayat koşulları ve ödeme güçlerine göre belirlenir; nafaka her ay peşin ödenir (TMK m.330).
- KayyımKayyım, belirli işleri görmek veya bir malvarlığını yönetmek için atanan kişidir (TMK m.403). Vasiden farkı, kişinin bütün işlerini değil belirli bir işi veya malvarlığını üstlenmesidir. Medeni hukuktaki temsil ve yönetim kayyımı dışında ceza soruşturmasında şirket yönetimine de kayyım atanabilir (CMK m.133).
- Kazai RüştKazai rüşt, on beş yaşını dolduran küçüğün kendi isteği ve velisinin rızasıyla mahkemece ergin kılınmasıdır (TMK m.12). Kanundaki adı "ergin kılınma"dır. Erginlik kural olarak on sekiz yaşın doldurulmasıyla başlar; ergin kılınma, bu yaştan önce mahkeme kararıyla erginliğe ulaşma yoludur.
- Manevi TazminatManevi tazminat, kişilik hakkının hukuka aykırı olarak zedelenmesi veya bedensel bütünlüğün zarar görmesi nedeniyle duyulan acı, elem ve üzüntünün giderilmesi için hâkimin takdir ettiği uygun miktardaki paradır (TBK m.56, 58). Ağır bedensel zarar ve ölümde yakınlar da isteyebilir; boşanmada ise TMK m.174/2 uygulanır.
- MehirMehir, evlenirken eşlerden birine, çoğunlukla kadına verilen ya da verilmesi vaat edilen para, altın veya mal demektir; Yargıtay mehir sözleşmesini geçerli sayar ve boşanma ya da ölüme ertelenmiş mehri, yazılı yapılması gereken bir bağışlama vaadi olarak değerlendirir.
- NesepNesep, eski hukuk dilinde soy demektir; Türk Medeni Kanunu'ndaki karşılığı soybağıdır. Çocuk ile ana arasında soybağı doğumla; baba ile arasında anayla evlilik, tanıma veya hâkim hükmüyle kurulur, ayrıca evlat edinmeyle de kurulur (TMK m.282). Babalık karinesine karşı soybağının reddi, evlilik dışı çocuk için babalık davası açılır; iki dava da kural olarak bir yıllık hak düşürücü süreye bağlıdır.
- Tanıma ve TenfizTanıma, yabancı mahkeme kararının Türkiye'de kesin hüküm veya kesin delil olarak kabul edilmesidir; tenfiz ise o kararın Türkiye'de icra edilebilmesi için Türk mahkemesinden alınan karardır (5718 s. MÖHUK m.50, 58). Yurt dışında alınan boşanma kararının Türkiye'de sonuç doğurması için kural olarak tanıma gerekir.
- Tedbir NafakasıTedbir nafakası, boşanma veya ayrılık davası sürerken hâkimin eşin ve çocukların geçimi için geçici önlem olarak hükmettiği nafakadır (TMK m.169). Dava açılmadan, birlikte yaşamaya haklı sebeple ara verilen dönemde de TMK m.197 uyarınca parasal katkı istenebilir.
- VasiVideoVasi, velayet altında bulunmayan bir küçüğün veya kısıtlanan bir erginin kişiliğini ve malvarlığını korumak ve hukuki işlemlerde onu temsil etmek üzere sulh hukuk mahkemesince atanan kişi demektir.
- VelayetVelayet, ergin olmayan çocuğun bakımı, eğitimi ve temsili konusunda ana ve babaya tanınan hak ve yükümlülüklerin bütünüdür (TMK m.335 vd.). Evlilik sürerken ana ve baba velayeti birlikte kullanır; boşanmada velayet çocuğun bırakıldığı tarafa aittir, evlilik dışı doğan çocukta ise kural olarak anaya aittir.
- Yoksulluk NafakasıYoksulluk nafakası, boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek eşin, kusuru daha ağır olmamak koşuluyla geçimi için diğer eşten malî gücü oranında istediği nafakadır; ödeyecek eşin kusuru aranmaz (TMK m.175). Anayasa Mahkemesi maddedeki "süresiz olarak" ibaresini iptal etmiştir; iptal, 30.09.2026 Resmî Gazete yayımından dokuz ay sonra yürürlüğe girer.
- ZinaZina, Türk Medeni Kanunu m.161'de düzenlenen özel boşanma sebebidir: eşlerden biri zina ederse diğer eş boşanma davası açabilir. Dava, öğrenmeden itibaren 6 ay ve her hâlde eylemden itibaren 5 yıl içinde açılmalıdır; affeden eşin dava hakkı yoktur. Bugünkü Türk Ceza Kanunu'nda zina suç değildir.
Miras Hukuku
- Elbirliği MülkiyetiElbirliği mülkiyeti, kanun veya kanunda öngörülen bir sözleşmeyle oluşan topluluk nedeniyle bir mala birlikte malik olunmasıdır; ortakların belirli payı yoktur, her birinin hakkı malın tamamına yaygındır (TMK m.701). En yaygın örneği, miras paylaşılana kadar mirasçıların terekeye elbirliğiyle sahip olmasıdır.
- MurisMuris, mirası bırakan, yani ölümüyle malvarlığı mirasçılarına geçen kişidir. Kelime eskimiş sayılır; Türk Medeni Kanunu aynı kişi için 'mirasbırakan' terimini kullanır. Mirasçılar mirası murisin ölümüyle bir bütün olarak kazanır ve kural olarak onun borçlarından da kişisel olarak sorumlu olur (TMK m.599).
- TerekeTereke, ölen kişinin (mirasbırakanın) mirasçılarına geçen malvarlığının bütünü demektir; taşınmazlar, araçlar, banka hesapları ve alacakların yanında borçlar da terekeye dahildir. Mirasçılar mirası ölümle birlikte bir bütün olarak kazanır ve borçlardan da kişisel olarak sorumlu olur (TMK m.599).
İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku
- ArabuluculukArabuluculuk, tarafsız ve bağımsız, eğitimli bir arabulucunun tarafları bir araya getirip kendi çözümlerini üretmelerine yardım ettiği uyuşmazlık çözüm yöntemidir (6325 s.K. m.2). Kural olarak isteğe bağlıdır; ancak işçi-işveren, ticari para alacağı, tüketici, kira, kat mülkiyeti ve ortaklığın giderilmesi gibi uyuşmazlıklarda dava açmadan önce başvurmak zorunludur.
- Haklı FesihHaklı fesih, iş sözleşmesinin kanunda sayılan ağır bir sebep yüzünden bildirim süresi beklenmeden derhal sona erdirilmesidir. İşçinin haklı fesih sebepleri 4857 s. İş Kanunu m.24'te, işverenin sebepleri m.25'te sayılır; ahlak ve iyiniyet kurallarına aykırılığa dayanan fesih öğrenmeden itibaren 6 iş günü içinde yapılmalıdır (m.26).
- İkale Sözleşmesiİkale (bozma) sözleşmesi, mevcut bir sözleşmenin tarafların karşılıklı ve birbirine uygun iradeleriyle sona erdirilmesidir. Kanunda ayrıca düzenlenmemiştir; sözleşme özgürlüğüne dayanır. Uygulamada en çok işçi ile işverenin iş sözleşmesini anlaşarak bitirmesi için kullanılır. Yargıtay'a göre teklif işverenden gelmişse işçiye kanuni tazminatlarına ek bir menfaat (makul yarar) sağlanmalıdır.
- Malulen EmeklilikMalulen emeklilik, halk arasında malullük aylığı bağlanmasına verilen addır. 5510 sayılı Kanun'a göre Kurum Sağlık Kurulunca çalışma gücünün (veya ilgili hâllerde meslekte kazanma gücünün) en az %60'ını kaybettiği tespit edilen sigortalı malul sayılır; aylık için kural olarak en az on yıllık sigortalılık ve 1800 gün prim gerekir (m.25-26).
- MobbingVideoMobbing, işyerinde bir çalışanın bir veya birden fazla kişi tarafından sistematik ve süreklilik gösteren biçimde yıldırılması, dışlanması, aşağılanması veya işten ayrılmaya zorlanması, yani psikolojik taciz demektir; Türk Borçlar Kanunu m.417 işverene buna karşı önlem alma yükümlülüğü getirir.
Borçlar ve Sözleşmeler Hukuku
- Asli KusurAsli kusur, trafik kazasının meydana gelmesinde belirleyici olan sürücü kusurudur. 2918 s. Karayolları Trafik Kanunu m.84; kırmızı ışıkta geçme, arkadan çarpma, şeride tecavüz, kavşakta geçiş önceliğine uymama gibi 12 hâlde sürücüyü asli kusurlu sayar. Kazaya ikincil katkıda bulunan kusura uygulamada 'tali kusur' denir.
- AvalAval, poliçe, bono veya çek bedelinin ödenmesini senet üzerine imza atarak tamamen ya da kısmen güvence altına almaktır (TTK m.700). Aval veren, kimin için imza attıysa aynen onun gibi sorumlu olur; güvence altına alınan borç şekil eksikliği dışındaki bir sebeple geçersiz olsa da aval verenin taahhüdü geçerlidir (TTK m.702).
- AzilnameAzilname, vekâlet verenin vekilin (örneğin avukatın) temsil yetkisini sona erdirdiğini bildiren yazılı belge demektir; uygulamada noter aracılığıyla düzenlenip vekile tebliğ edilir. Vekâlet veren vekili her zaman azledebilir, ancak uygun olmayan zamanda azlederse vekilin bundan doğan zararını gidermek zorundadır (TBK m.512).
- BonoBono (emre yazılı senet), düzenleyenin belirli bir bedeli kayıtsız ve şartsız ödemeyi vaat ettiği kambiyo senedidir (TTK m.776). Senette muhatap yoktur; düzenleyen, poliçeyi kabul eden gibi doğrudan sorumludur (TTK m.779). Zorunlu unsurlardan biri eksikse belge, kanundaki istisnalar dışında bono sayılmaz.
- ButlanButlan, bir hukuki işlemin veya kararın kanunun aradığı geçerlilik koşullarını taşımadığı için hükümsüz olması demektir; mutlak butlan işlemi baştan itibaren ve herkes bakımından geçersiz kılar, nisbi butlan ise ancak korunan kişinin süresi içinde ileri sürmesiyle sonuç doğurur.
- GabinGabin (aşırı yararlanma), bir sözleşmede karşılıklı edimler arasındaki açık oransızlığın, zarar görenin zor durumundan, düşüncesizliğinden veya deneyimsizliğinden yararlanılarak sağlanmasıdır. Zarar gören, sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirip verdiğini geri isteyebilir ya da sözleşmeye bağlı kalıp oransızlığın giderilmesini talep edebilir (TBK m.28).
- İbraİbra, alacaklının borçluyla anlaşarak mevcut bir borcu tamamen veya kısmen ortadan kaldırması demektir; işçinin işverenden alacaklarına ilişkin ibranamelerde Türk Borçlar Kanunu m.420'deki sıkı şartlar aranır, aksi hâlde ibraname kesin olarak hükümsüzdür.
- İhtarnameİhtarname, bir kişinin karşı tarafa bir borcu yerine getirmesini, bir hakkını kullanacağını veya hukuki sonuç doğuracak bir durumu resmî ve ispatlanabilir biçimde bildirdiği yazılı uyarı demektir; uygulamada çoğunlukla noter aracılığıyla gönderilir.
- İkrahİkrah, bir kişinin korkutularak sözleşme yapmaya zorlanmasıdır; Türk Borçlar Kanunu bu durumu "korkutma" adıyla düzenler (TBK m.37-39). Korkutma sonucu sözleşme yapan taraf sözleşmeyle bağlı değildir; ancak korkutmanın etkisi ortadan kalktıktan sonra bir yıl içinde bunu bildirmezse sözleşmeyi onamış sayılır.
- KaparoKaparo, sözleşme yapılırken taraflardan birinin verdiği ve kanunda bağlanma parası olarak düzenlenen paradır. Kural olarak sözleşmenin yapıldığına kanıt sayılır ve esas alacaktan düşülür; tarafların cayabilmesi için ayrıca cayma parası kararlaştırılması gerekir (TBK m.177-178).
- KefaletVideoKefalet, kefilin alacaklıya karşı, borçlunun borcunu ifa etmemesinin sonuçlarından kişisel olarak sorumlu olmayı üstlendiği sözleşmedir (TBK m.581). Geçerli olması için yazılı şekil, kefilin sorumlu olacağı azami miktar ve kefalet tarihinin kefilin el yazısıyla belirtilmesi; kural olarak eşin yazılı rızası gerekir (TBK m.583-584).
- MuaccelMuaccel, vadesi gelmiş, alacaklının artık ifasını isteyebileceği borç veya alacak demektir. İfa zamanı kararlaştırılmamışsa her borç doğduğu anda muaccel olur (TBK m.90). Muaccel borcun borçlusu alacaklının ihtarıyla temerrüde düşer (TBK m.117); zamanaşımı da alacağın muaccel olmasıyla işlemeye başlar (TBK m.149).
- MuvazaaMuvazaa, tarafların üçüncü kişileri aldatmak amacıyla gerçek iradelerine uymayan görünüşte bir işlem yapması demektir; örneğin bağışlanan bir evin tapuda satış gibi gösterilmesi. Görünüşteki işlem geçersizdir, gizlenen işlem ise şekil şartlarını taşıyorsa geçerli olabilir (TBK m.19).
- Mücbir SebepMücbir sebep, önceden öngörülemeyen, kişinin iradesi ve kusuru dışında gelişen ve bir borcun ya da yükümlülüğün yerine getirilmesini engelleyen olaydır (deprem, sel, yangın gibi). Borçlar hukukunda borcun sona ermesine, iş hukukunda haklı nedenle feshe, vergi hukukunda sürelerin işlememesine yol açabilir.
- PoliçePoliçe, düzenleyenin (keşideci) muhataba, belirli bir bedeli senette adı yazılı kişiye ödemesi için kayıtsız ve şartsız havale verdiği kambiyo senedi demektir (TTK m.671). Günlük dilde sigortacının sigorta sözleşmesini gösteren belgeye de sigorta poliçesi denir (TTK m.1424).
- TaahhütnameTaahhütname, bir kişinin bir şeyi yapmayı veya yapmamayı üstlendiğini bildiren yazılı belgedir. Hukuki sonucu içeriğine göre değişir: borcu tanıyan bir taahhütname, borcun sebebi yazılmamış olsa da geçerlidir (TBK m.18); kiracının belli tarihte boşaltmayı yazılı üstlenmesi tahliye taahhüdüdür (TBK m.352/1). Kanun ayrıca şekil öngörmedikçe noter onayı geçerlilik şartı değildir (TBK m.12).
- TemerrütTemerrüt, muaccel (vadesi gelmiş) bir borcun zamanında ifa edilmemesi nedeniyle borçlunun gecikmeye düşmesi demektir; borçlu kural olarak alacaklının ihtarıyla, ödeme günü belirlenmişse bu günün geçmesiyle temerrüde düşer ve gecikme tazminatı ile temerrüt faizi öder (TBK m.117-120).
- TemliknameTemlikname, alacaklının bir alacağını üçüncü bir kişiye devrettiğini gösteren yazılı belge, yani alacağın devri sözleşmesi demektir; devir için borçlunun rızası gerekmez ama yazılı şekil şarttır ve devir borçluya bildirilmezse borçlu eski alacaklıya iyiniyetle ödeyerek borcundan kurtulur (TBK m.183-186).
- VekaletnameVekaletname, bir kişinin başka birine kendi adına ve hesabına iş görme ve hukuki işlem yapma yetkisi verdiğini gösteren belgedir. Dayandığı ilişki vekâlet sözleşmesidir (TBK m.502). Dava açmak, sulh olmak, taşınmaz devretmek gibi işlemler için vekaletnamede özel yetki bulunmalıdır (TBK m.504, HMK m.74).
Gayrimenkul ve Kira Hukuku
- Hisseli tapuHisseli tapu, bir taşınmazın birden çok kişiye ait olduğu ve tapuda bu kişilerin birlikte malik olarak göründüğü tapu demektir. Paylı mülkiyette her ortağın belli bir payı vardır ve bu pay satılabilir (TMK m.688); miras gibi elbirliği mülkiyetinde ise pay belli değildir (TMK m.701).
- İntifa Hakkıİntifa hakkı, başkasına ait bir taşınmaz, taşınır, hak veya malvarlığı üzerinde sahibine tam yararlanma yetkisi veren sınırlı ayni hak demektir; taşınmazda tapuya tescil ile kurulur ve gerçek kişi bakımından hak sahibinin ölümüyle sona erer.
- İrtifak Hakkıİrtifak hakkı, bir taşınmaz üzerinde başka bir taşınmaz veya kişi lehine kurulan ve malikin bazı yetkilerini kullanmasını sınırlayan ya da başkasının taşınmazı belirli biçimde kullanmasına katlanmasını gerektiren sınırlı ayni hak demektir; geçit, intifa, oturma ve üst hakkı bunun türleridir.
- İskânEmlak ve imar dilinde iskân, yapı bittikten sonra belediye veya valilikten alınan yapı kullanma izninin (iskân belgesi) yaygın adıdır (3194 s. İmar Kanunu m.30). Kelimenin genel anlamı ise yerleştirme, yurtlandırmadır; göçmenlerin yerleştirilmesi 5543 s. İskân Kanunu ile düzenlenir.
- KadastroKadastro, taşınmazların sınırlarını harita ve arazi üzerinde belirleyip hukuki durumlarını tespit ederek tapu sicilini kurma işidir (3402 s. Kadastro Kanunu m.1). Kadastro sonuçları 30 gün askıya çıkar; bu sürede kadastro mahkemesinde dava açılmazsa tespit kesinleşir ve kesinleşmeden 10 yıl sonra kadastrodan önceki sebeplere dayanılarak dava açılamaz.
- Kat İrtifakıVideoKat irtifakı, yapılmakta olan veya ileride yapılacak bir binanın, tamamlandığında kat mülkiyetine konu olacak bağımsız bölümleri için arsa payına bağlı olarak tapuya tescil edilen irtifak hakkı demektir; binanın tamamı için yapı kullanma izin belgesi alınınca kat mülkiyetine çevrilir.
- Kat MülkiyetiVideoKat mülkiyeti, tamamlanmış bir binanın daire, dükkân, büro gibi ayrı ve başlı başına kullanılabilen bağımsız bölümleri üzerinde, arsa payı ve ortak yerlerle bağlantılı olarak kurulan özel mülkiyet hakkı demektir.
- MuhdesatMuhdesat, bir arazinin üzerine sonradan yapılan bina, ağaç, duvar, kuyu gibi yapı ve eklentiler demektir; kural olarak arazinin bütünleyici parçası sayılıp arazi sahibine ait olur, ancak başkasına ait olduğu kadastroda tutanağın ve tapunun beyanlar hanesine yazılabilir ya da muhdesatın aidiyetinin tespiti davasıyla belirlenebilir.
- Ön Alım HakkıÖn alım (önalım) hakkı, bir taşınmaz veya taşınmaz payı üçüncü kişiye satıldığında, hak sahibinin alıcının yerine geçerek o malı edinebilmesini sağlayan haktır. Kanundan doğan önalım hakkı paylı mülkiyetteki paydaşlara tanınır (TMK m.732); sözleşmeyle kurulan önalım hakkı tapuya şerh verilirse her malike karşı kullanılabilir (TMK m.735).
- Sükna HakkıSükna hakkı (oturma hakkı), hak sahibine bir binanın tamamından veya bir bölümünden konut olarak yararlanma yetkisi veren kişiye bağlı bir irtifak hakkıdır (TMK m.823). Başkasına devredilemez ve mirasçılara geçmez; kanunda aksine hüküm yoksa intifa hakkı hükümleri uygulanır.
- ŞerhŞerh, tapu kütüğüne bir kişisel hakkın veya tasarruf kısıtlamasının kaydedilmesi demektir; kira, satış vaadi, önalım hakkı ya da haciz tapuya şerh edilirse, taşınmazı sonradan satın alan veya üzerinde hak kazanan herkese karşı ileri sürülebilir (TMK m.1009-1010).
- Yapı Kayıt BelgesiYapı kayıt belgesi, 31.12.2017'den önce yapılmış ruhsatsız veya ruhsat ve eklerine aykırı yapıların kayıt altına alınması için İmar Kanunu geçici m.16 ("imar barışı") uyarınca verilen belgedir. Yapının kullanım amacına yöneliktir; yapının yeniden yapılmasına veya kentsel dönüşüm uygulamasına kadar geçerlidir.
- ZilyetlikZilyetlik, bir şey üzerindeki fiilî hâkimiyettir; o şeyi fiilen elinde tutan veya kullanan kişi zilyettir (TMK m.973). Zilyetlik mülkiyetten farklıdır: malik olmayan kiracı da zilyettir. Zilyetliğe yapılan gasp ve saldırıya karşı dava (TMK m.982-984) ve 3091 sayılı Kanunla idari koruma yolu vardır.
Tüketici Hukuku
Trafik ve Sigorta Hukuku
- Ağır Hasar KaydıAğır hasar kaydı, kazadan sonra eksper raporuyla ağır hasara uğradığı tespit edilen aracın trafik kaydına işlenen ve aracın trafikten çekildiğini gösteren kayıttır. Trafik sigortasında ağır hasarlı araç için tazminat, “trafikten çekilmiştir” kaşeli tescil belgesi sigortacıya verilmeden ödenmez (Trafik Sigortası Genel Şartları B.2.3). Halk arasında bu araçlara “pert” de denir.
- RücuRücu, bir borcu veya tazminatı kendi payından fazla ödeyen kişinin, ödediği fazlayı asıl sorumludan ya da diğer sorumlulardan geri istemesi demektir. Müteselsil borçlular arasında (TBK m.167), aynı zarardan sorumlu olanlar arasında (TBK m.62), ödeme yapan sigortacı ile SGK'nın sorumlulara başvurusunda karşımıza çıkar.
İdare ve Vergi Hukuku
- AİHMAİHM, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin kısaltmasıdır. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve protokolleriyle devletlerin üstlendiği taahhütlere uyulmasını sağlamak için kurulmuş, devamlı görev yapan uluslararası mahkemedir (AİHS m.19). Başvuru ancak iç hukuk yolları tüketildikten sonra ve kesin karar tarihinden itibaren dört ay içinde yapılabilir (AİHS m.35/1).
- CİMERCİMER, Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezi demektir; vatandaşların kamu kurumlarına dilek, şikâyet ve bilgi edinme başvurularını tek kapıdan (internet, e-Devlet, ALO 150, posta veya şahsen) iletmesini sağlar. Başvurular 3071 sayılı Dilekçe Hakkı ve 4982 sayılı Bilgi Edinme Hakkı kanunlarına göre cevaplanır; CİMER bir yargı yolu değildir.
- DeportDeport, bir yabancının valilik kararıyla Türkiye'den sınır dışı edilmesi demektir; kanundaki adı 'sınır dışı etme'dir. Karara karşı tebliğden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesinde dava açılabilir ve dava süresince yabancı, rızası olmadıkça sınır dışı edilmez (6458 s.K. m.53).
- Güvenlik SoruşturmasıGüvenlik soruşturması, bazı kamu görevlerine atanacak kişiler hakkında arşiv araştırmasına ek olarak kolluk ve istihbarat kayıtlarının, yabancılarla ilişiğin ve örgütlerle bağlantının kayıtlardan ve yerinden araştırılmasıdır. 7315 sayılı Güvenlik Soruşturması ve Arşiv Araştırması Kanunu'nda düzenlenir; her kamu görevi için değil, kanunda sayılan görevler için yapılır.
- İdari Para Cezasıİdari para cezası, kanunun idari yaptırım öngördüğü bir haksızlık (kabahat) karşılığında idarenin verdiği parasal yaptırımdır (Kabahatler Kanunu m.2, 16). Kural olarak tebliğ veya tefhimden itibaren 15 gün içinde sulh ceza mahkemesine başvurulabilir; süresinde ödemede %25 indirim yapılır ve ödeme itiraz hakkını kaldırmaz (KK m.17/6, 27).
- KHKKHK, kanun hükmünde kararname demektir; 2017 anayasa değişikliğinden önce Bakanlar Kurulunun kanun gücünde çıkarabildiği düzenlemedir. Günlük dildeki 'KHK'lı' ifadesi, 2016-2018 olağanüstü hâl döneminde KHK'lara ekli listelerle kamu görevinden çıkarılan kişileri anlatır.
- Kınama CezasıKınama cezası, devlet memuruna görevinde ve davranışlarında kusurlu olduğunun yazıyla bildirilmesidir (657 s.K. m.125/B). Uyarmadan sonra gelen ikinci hafif disiplin cezasıdır; disiplin amirince verilir, tebliğden itibaren 7 gün içinde disiplin kuruluna itiraz edilebilir ve idari yargıya taşınabilir.
Yargılama (Usul) Hukuku
- BilirkişiBilirkişi, çözümü hukuk dışında özel veya teknik bilgi gerektiren bir konuda mahkemenin görüşüne başvurduğu uzmandır. Genel bilgi, tecrübe veya hâkimin hukuki bilgisiyle çözülebilecek konuda bilirkişiye gidilemez. Hukuk davasında hâkim raporu diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirir; rapora itiraz süresi tebliğden itibaren iki haftadır (HMK m.266, 281, 282).
- CelseCelse, mahkemenin belirli bir gün ve saatte yaptığı duruşma oturumudur; bir dava çoğu zaman birden fazla celsede görülür. Her celsede yapılan işlemler, beyanlar ve ara kararları tutanağa yazılır (HMK m.154). 31.07.2026'dan beri hukuk davalarında iki duruşma arasındaki süre kural olarak üç aydan uzun olamaz (HMK m.147/3).
- DerdestlikDerdestlik, aynı taraflar arasında aynı konuda ve aynı sebebe dayanan bir davanın daha önce açılmış ve hâlen görülmekte olması demektir; bu bir dava şartı eksikliğidir ve ikinci dava usulden reddedilir (HMK m.114/1-ı). Ceza davasında aynı fiil için aynı sanık hakkında açılmış dava varsa ikinci davada davanın reddine karar verilir (CMK m.223/7).
- FeragatnameFeragatname, bir kişinin bir haktan, talepten ya da açtığı davadan vazgeçtiğini açıkladığı yazılı belge demektir. En sık davadan feragatte (HMK m.307-312), şikâyetten vazgeçmede (TCK m.73) ve mirastan feragat sözleşmesinde (TMK m.528) kullanılır; şekli ve sonucu hangisi olduğuna göre değişir.
- Gerekçeli KararGerekçeli karar, mahkemenin hükmü hangi delil ve hukuki sebeplere dayanarak verdiğini yazılı olarak açıkladığı karardır. Anayasa m.141'e göre bütün mahkeme kararları gerekçeli yazılır. Duruşmada yalnız hüküm sonucu (kısa karar) açıklanmışsa gerekçe hukukta bir ay, cezada on beş gün içinde yazılır; istinaf ve temyiz süreleri kural olarak gerekçeli kararın tebliğiyle başlar.
- IslahIslah, davadaki bir tarafın daha önce yaptığı usul işlemlerini kısmen veya tamamen düzeltmesi demektir (HMK m.176). Aynı davada taraflar ıslaha yalnız bir kez başvurabilir ve ıslah tahkikatın sona ermesine kadar yapılabilir (HMK m.177).
- İkrarİkrar, bir tarafın karşı tarafın ileri sürdüğü ve kendi aleyhine olan bir vakıanın doğru olduğunu kabul etmesi demektir; mahkeme önünde yapılan ikrar o vakıayı çekişmesiz hâle getirir ve maddi bir hatadan kaynaklanmadıkça ikrardan dönülemez (HMK m.188).
- İstinabeİstinabe, davaya bakan mahkemenin başka yerde yapılması gereken bir delil toplama, tanık veya bilirkişi dinleme işlemini o yerdeki mahkeme aracılığıyla yaptırmasıdır. Dava devredilmez; yalnız belirli işlem başka mahkemede yapılır. Ceza davasında alt sınırı beş yıl ve daha fazla hapis cezası gerektiren suçlarda sanık istinabeyle sorguya çekilemez (CMK m.196/2).
- İstinafİstinaf, ilk derece mahkemesinin verdiği karara karşı bölge adliye mahkemesine (idari yargıda bölge idare mahkemesine) başvurularak kararın hem olay hem hukuk yönünden yeniden incelenmesini isteme yolu demektir; hukuk ve ceza davalarında süre, kararın tebliğinden itibaren iki haftadır.
- Kesinleşme ŞerhiKesinleşme şerhi, bir mahkeme kararının artık kanun yoluyla değiştirilemez hâle geldiğini gösteren ve ilamın altına veya arkasına yazılıp tarih, mahkeme mührü ve hâkim imzasıyla tamamlanan kayıttır. Hukuk yargılamasında HMK m.302'de düzenlenir; kesinleşmeden yerine getirilemeyen kararların icrasında ve mahkûmiyetin infazında belirleyicidir.
- MüdahilMüdahil, görülmekte olan bir davaya kanundaki koşullarla katılan üçüncü kişidir. Hukuk davasında fer'î müdahil bir tarafın yanında ona yardım için yer alır; asli müdahil dava konusu hak üzerinde kendi hakkını ileri sürerek taraflara karşı aynı mahkemede dava açar. Ceza davasında uygulamadaki karşılığı kamu davasına katılandır (CMK m.237).
- Re'senRe'sen (resen), bir mahkemenin veya makamın ilgilinin talebini beklemeden, kendiliğinden işlem yapması ya da bir hususu dikkate almasıdır. Örneğin hâkim Türk hukukunu re'sen uygular (HMK m.33) ve dava şartlarını davanın her aşamasında kendiliğinden araştırır (HMK m.115/1); ancak kanunun öngördüğü durumlar dışında kendiliğinden delil toplayamaz (HMK m.25/2).
- SulhSulh, görülmekte olan bir davada tarafların uyuşmazlığı kısmen veya tamamen sona erdirmek için mahkeme huzurunda yaptıkları sözleşme demektir; hüküm kesinleşinceye kadar yapılabilir ve kesin hüküm gibi sonuç doğurur. Kelime ayrıca sulh hukuk mahkemesi ve sulh ceza hâkimliği adlarında geçer.
- TahkikatTahkikat, hukuk davasında ön incelemeden sonra gelen ve çekişmeli vakıalar hakkındaki delillerin toplanıp incelendiği yargılama aşaması demektir; mahkeme tahkikatı gerektiren bir husus kalmadığını görünce tahkikatın bittiğini taraflara tefhim eder (HMK m.184). Kelime genel olarak 'soruşturma, araştırma' anlamına da gelir.
- TavzihTavzih, yeterince açık olmayan, icrasında tereddüt doğuran veya birbirine aykırı fıkralar içeren bir mahkeme hükmünün, taraflardan birinin talebiyle hükmü veren mahkemece açıklanmasıdır (HMK m.305). Tavzihle hüküm fıkrasındaki haklar ve borçlar sınırlandırılamaz, genişletilemez ve değiştirilemez.
- TebligatVideoTebligat, bir mahkeme, icra dairesi, savcılık veya kamu idaresinin bir belgeyi 7201 sayılı Tebligat Kanunu'ndaki usulle ilgili kişiye resmen bildirmesi demektir; itiraz, cevap ve kanun yolu sürelerinin çoğu tebliğ tarihinden itibaren işlemeye başlar.
- TemyizTemyiz, bölge adliye mahkemesinin kararına karşı Yargıtay'a (idari yargıda Danıştay'a) başvurularak kararın hukuka uygunluğunun denetlenmesini isteme yolu demektir; hukuk ve ceza davalarında süre iki hafta, idari yargıda otuz gündür. Eski kanunlarda 'temyiz kudreti' ise ayırt etme gücü anlamına gelir.
- Tensip ZaptıTensip zaptı (tensip tutanağı), dava açıldıktan veya iddianame kabul edildikten sonra hâkimin yargılamanın ilk adımlarını belirlediği ara kararların yazıldığı tutanağın uygulamadaki adıdır: dilekçenin tebliği, duruşma gününün belirlenmesi, tarafların ve tanıkların çağrılması gibi. Kelime kanunda geçmez; dayanağı HMK ve CMK'daki hazırlık hükümleridir.
- UYAPUYAP (Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi), adalet hizmetlerinin elektronik ortamda yürütülmesi için kurulan bilişim sistemidir (HMK m.445). Mahkeme, savcılık ve icra dairelerindeki işlemler UYAP'ta kaydedilir; güvenli elektronik imzayla dava açılabilir, harç ödenebilir, dosya incelenebilir ve elektronik işlemlerde süre gün sonunda biter.
Genel Hukuk Terimleri
- ApostilApostil, 1961 tarihli Lahey Sözleşmesi'ne taraf bir ülkede düzenlenen resmî belgenin başka bir taraf ülkede kullanılabilmesi için, belgedeki imzanın, imzalayanın sıfatının ve mühür ya da damganın gerçekliğini onaylayan şerh demektir; Türkiye'de valilik, kaymakamlık ve adalet komisyonu başkanlıklarınca verilir.
- Fiil EhliyetiFiil ehliyeti, kişinin kendi fiilleriyle hak edinebilmesi ve borç altına girebilmesidir (TMK m.9). Ayırt etme gücüne sahip, ergin ve kısıtlı olmayan herkesin fiil ehliyeti vardır (TMK m.10). Her insanda bulunan hak ehliyetinden farklıdır: bebek de hak sahibi olabilir, ancak kendi işlemiyle borç altına giremez.
- İçtihatİçtihat, kelime olarak "bir konuda bütün gücüyle çabalamak" demektir; hukukta yüksek mahkemelerin benzer olaylarda hukuku nasıl yorumlayıp uyguladığını gösteren kararları ve bu kararlarla oluşan yorum çizgisini anlatır. Yargıtay içtihadı birleştirme kararları benzer hukuki konularda Yargıtay'ı ve adliye mahkemelerini bağlar (2797 s.K. m.45).
- MuvafakatnameMuvafakatname, bir kişinin başka bir kişinin belirli bir işlemi yapmasına izin verdiğini, yani rıza gösterdiğini açıklayan yazılı belge demektir; evli kişinin kefil olması, aile konutunun satışı veya çocuğa pasaport çıkarılması gibi işlemlerde kanun bu rızayı şart koşar.
- MüzekkereMüzekkere, mahkemenin, savcılığın veya icra dairesinin bir dosyayla ilgili bilgi, belge istemek ya da bir kararı uygulatmak için başka bir kuruma (tapu, banka, SGK, emniyet, işveren gibi) yazdığı resmî yazı demektir.
- Tüzel KişiVideoTüzel kişi, başlı başına bir varlığı olmak üzere örgütlenmiş kişi toplulukları ile belli bir amaca özgülenmiş bağımsız mal topluluklarına hukukun tanıdığı kişilik demektir; şirketler, dernekler, vakıflar ve belediyeler tüzel kişidir.
- ZamanaşımıZamanaşımı, kanunda belirlenen sürenin geçmesine hukuki sonuç bağlayan kurumdur. Özel hukukta alacağın dava yoluyla istenmesini engelleyen bir savunma imkânı verir (genel süre TBK m.146'ya göre on yıl); ceza hukukunda dava zamanaşımı kamu davasını düşürür (TCK m.66), ceza zamanaşımı ise kesinleşmiş cezanın infazını engeller (TCK m.68).