Mücbir sebep, önceden öngörülemeyen, kişinin iradesi ve kusuru dışında gelişen ve bir borcun ya da yükümlülüğün yerine getirilmesini engelleyen olaydır (deprem, sel, yangın gibi). Borçlar hukukunda borcun sona ermesine, iş hukukunda haklı nedenle feshe, vergi hukukunda sürelerin işlememesine yol açabilir.
Mücbir sebep, "zorlayıcı sebep" anlamına gelir. Türk Borçlar Kanunu (TBK) bu kavramı birçok maddede kullanır (ör. m.228, 373, 576) ama genel bir tanım vermez; tanımı yargı kararları ve uygulama belirler. İş Kanunu aynı olayı "zorlayıcı sebep", Vergi Usul Kanunu ise "mücbir sebep" diye adlandırır.
Mücbir sebep ne demek?
Bir olayın mücbir sebep sayılması için önceden öngörülememesi ve borçlunun kusuru dışında gelişmesi gerekir; TBK m.136 bunu "borçlunun sorumlu tutulamayacağı sebepler" diye ifade eder. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun benimsediği bozma gerekçesinde, daha önce de sık sık sele maruz kalan bir dere yatağındaki depoyu basan selin "önceden sezilemeyen ve öngörülemeyen" bir sebep, yani mücbir sebep olduğunun ileri sürülemeyeceği kabul edilmiştir (HGK 2014/119 E., 2016/68 K., 22.01.2016, oybirliği). Yani olayın türü tek başına yetmez; o somut durumda öngörülebilir olup olmadığına bakılır.
Hukuk alanlarına göre sonucu
| Alan | Sonuç | Dayanak |
|---|---|---|
| Borçlar hukuku | Borcun ifası borçlunun sorumlu tutulamayacağı sebeplerle imkânsızlaşırsa borç sona erer; borçlu aldığı karşı edimi sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre geri verir | TBK m.136/1-2 |
| İş hukuku (işçi) | İşyerinde bir haftadan fazla işin durmasını gerektiren zorlayıcı sebep çıkarsa işçi sözleşmeyi bildirimsiz feshedebilir | İşK m.24/III |
| İş hukuku (işveren) | İşçiyi bir haftadan fazla çalışmaktan alıkoyan zorlayıcı sebep çıkarsa işveren sözleşmeyi bildirimsiz feshedebilir | İşK m.25/III |
| Bekleme süresi ücreti | Bu sebeplerle çalışamayan işçiye bekleme süresince bir haftaya kadar her gün için yarım ücret ödenir | İşK m.40 |
| Vergi hukuku | Mücbir sebep ortadan kalkıncaya kadar süreler işlemez; sebebin bilinmesi ya da ispat edilmesi gerekir | VUK m.13, 15 |
Uygulamada dikkat edilecekler
- Bildirim: İfanın imkânsızlaştığını alacaklıya gecikmeksizin bildirmeyen ve zararın artmaması için önlem almayan borçlu, doğan zararı gidermekle yükümlüdür (TBK m.136/3).
- Aşırı ifa güçlüğünden farkı: Borç imkânsız değil de öngörülemeyen olağanüstü bir durum yüzünden aşırı ağırlaşmışsa borçlu sona ermeyi değil, hâkimden sözleşmenin uyarlanmasını, bu mümkün değilse dönme veya feshi ister (TBK m.138).
- Vergide örnekler: VUK m.13 ağır kaza, ağır hastalık ve tutukluluk; yangın, deprem ve su basması gibi afetler; iradesi dışında zorunlu gaiplik ve defter-belgelerin irade dışı elden çıkmasını sayar. Vergi cezasına karşı yollar için: vergi ziyaı cezası iptal davası.
- Sözleşme hükmü: Sözleşmelerdeki mücbir sebep maddesi, hangi olayların sayılacağını ve bildirim süresini belirleyebilir; uyuşmazlıkta önce bu madde okunur.
Borçlunun ifada gecikmesi ise ayrı bir kavramdır: temerrüt.
Sık sorulan sorular
Mücbir sebep ile beklenmedik hâl aynı şey mi?
Kanun ikisini ayrı sayar: örneğin TBK m.228 satılanın 'beklenmedik hâlden veya mücbir sebepten' yok olmasından söz eder. Hangisinin söz konusu olduğu ve sonucu, ilgili kanun maddesine ve sözleşme hükmüne göre belirlenir.