AİHM, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin kısaltmasıdır. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve protokolleriyle devletlerin üstlendiği taahhütlere uyulmasını sağlamak için kurulmuş, devamlı görev yapan uluslararası mahkemedir (AİHS m.19). Başvuru ancak iç hukuk yolları tüketildikten sonra ve kesin karar tarihinden itibaren dört ay içinde yapılabilir (AİHS m.35/1).
AİHM, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin kısaltmasıdır. Mahkeme, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS) ve protokolleriyle taraf devletlere yüklenen taahhütlere uyulup uyulmadığını denetleyen uluslararası yargı organıdır. İncelediği şey, devletin Sözleşme'de güvence altına alınan bir hakkı ihlal edip etmediğidir.
"Bu Sözleşme ve protokolleri gereği Yüksek Sözleşmeci Taraflar’a yüklenilen taahhütlere uyulmasını sağlamak için, bundan böyle “Mahkeme” olarak anılacak bir Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kurulmuştur. Mahkeme devamlı görev yapar." — AİHS m.19
Kimler AİHM'ye başvurabilir?
Sözleşme veya protokollerinde tanınan haklarının taraf devletlerden biri tarafından ihlal edilmesi nedeniyle mağdur olduğunu ileri süren her gerçek kişi, hükümet dışı kuruluş veya kişi grubu Mahkeme'ye başvurabilir; devletler bu hakkın etkin kullanılmasını engellememeyi taahhüt eder (AİHS m.34).
Başvuru şartları: iç hukuk yolları ve dört ay
"Mahkeme’ye ancak, uluslararası hukukun genel olarak kabul edilen ilkeleri uyarınca iç hukuk yollarının tüketilmesinden sonra ve iç hukuktaki kesin karar tarihinden itibaren dört aylık bir süre içinde başvurulabilir." — AİHS m.35/1
İsimsiz başvurular ve daha önce incelenmiş bir başvuruyla esasen aynı olup yeni olgu içermeyen başvurular ele alınmaz; konu bakımından Sözleşme'yle bağdaşmayan, dayanaktan açıkça yoksun, başvuru hakkını kötüye kullanan veya başvurucunun önemli bir zarar görmediği başvurular kabul edilemez bulunur (AİHS m.35/2-3).
Önce Anayasa Mahkemesi: Uzun/Türkiye kararı
Türkiye'de Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru, Anayasa'daki temel hakların yanında AİHS ve Türkiye'nin taraf olduğu ek protokoller kapsamındaki hakların kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla yapılabilir; bunun için kanunda öngörülen idari ve yargısal yolların önce tüketilmesi gerekir (6216 sayılı Kanun m.45/1-2). AİHM, Uzun/Türkiye (B. No. 10755/13, 30.04.2013) kararında Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruyu tüketilmesi gereken bir iç hukuk yolu saymış ve bu yola gitmeden doğrudan gelen başvuruyu iç hukuk yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez bulmuştur. Bu nedenle Türkiye'den yapılan başvurularda olağan yol sırası istinaf / temyiz, ardından Anayasa Mahkemesi, ardından AİHM'dir; hangi yolun etkili olduğu yine şikâyetin niteliğine göre ayrıca değerlendirilir.
AİHM kararının sonucu
Taraf devletler, taraf oldukları davalarda Mahkeme'nin kesinleşmiş kararlarına uymayı taahhüt eder; kesinleşen kararın infazını Bakanlar Komitesi denetler (AİHS m.46/1-2). İç hukukta da ihlal kararı yeniden yargılama sebebidir: hukuk davasında HMK m.375/1-ı, ceza davasında CMK m.311/1-f uyarınca ihlalin kesinleşmiş AİHM kararıyla tespiti veya başvurunun dostane çözüm ya da tek taraflı deklarasyonla düşmesi hâlinde yargılamanın iadesi/yenilenmesi istenebilir. Ceza davasında bu istem, AİHM kararının kesinleştiği tarihten itibaren bir yıl içinde yapılmalıdır (CMK m.311/1-f).
Sık sorulan sorular
AİHM'ye başvuru süresi ne kadar?
İç hukuktaki kesin karar tarihinden itibaren dört aydır (AİHS m.35/1). AİHM, Uzun/Türkiye kararında Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruyu tüketilmesi gereken iç hukuk yolu saydığından, Türkiye'den yapılan başvurularda önce bu yolun tüketilmesi gerekir.
AİHM ihlal kararı verirse dava yeniden görülür mü?
Kendiliğinden görülmez; ilgili kişinin yargılamanın iadesi (HMK m.375/1-ı) veya yenilenmesi (CMK m.311/1-f) yoluna başvurması gerekir. Ceza davasında süre, AİHM kararının kesinleşmesinden itibaren bir yıldır.