İçtihat, yüksek mahkemelerin benzer olaylarda hukuku nasıl yorumlayıp uyguladığını gösteren kararları ve bu kararlarla oluşan yorum çizgisi demektir. Yargıtay içtihadı birleştirme kararları benzer hukuki konularda Yargıtay'ı ve adliye mahkemelerini bağlar (2797 s.K. m.45).
İçtihat, Arapça kökenli bir kelimedir ve "bir konuda çaba göstererek görüş oluşturma" anlamına gelir. Hukukta, mahkemelerin, özellikle Yargıtay, Danıştay ve Anayasa Mahkemesi'nin kanunu nasıl yorumladığını gösteren kararlar için kullanılır. Türkiye'de kanun esastır; ama aynı madde yıllarca aynı biçimde yorumlandığında o yorum ("yerleşik içtihat") uygulamada neredeyse kanun kadar belirleyici olur.
İçtihat ne demek?
Bir dairenin somut bir davada verdiği karar tek başına bir içtihattır; benzer davada mahkemenin önüne "emsal karar" olarak konur. Daire ve genel kurul kararları kural olarak başka davalarda mahkemeleri bağlamaz, yol gösterir. Kanunen bağlayıcı olan, içtihadı birleştirme kararlarıdır (İBK). Bu yüzden dilekçede "Yargıtay'ın yerleşik içtihadı" diye anılan kararların künyesini (daire, esas ve karar numarası, tarih) tam yazmak, mahkemenin kararı bulup okuyabilmesi için gereklidir.
"İçtihadı birleştirme kararları benzer hukuki konularda Yargıtay Genel Kurullarını, dairelerini ve adliye mahkemelerini bağlar." — 2797 sayılı Yargıtay Kanunu m.45
Hangi karar kimi bağlar?
| Karar türü | Kimi bağlar? | Dayanak |
|---|---|---|
| Yargıtay içtihadı birleştirme kararı | Yargıtay genel kurulları, daireleri ve adliye mahkemeleri (benzer hukuki konularda) | 2797 s.K. m.45 |
| Danıştay içtihatları birleştirme kararı | Danıştay daire ve kurulları, idari mahkemeler ve idare | 2575 s.K. m.40/4 |
| Anayasa Mahkemesi kararı | Yasama, yürütme ve yargı organları, idare, gerçek ve tüzel kişiler | Anayasa m.153 |
| Daire / genel kurul kararı (emsal) | Kanunen bağlamaz; yol gösterici | — |
İçtihadı birleştirme nasıl olur?
Uygulamada aynı hukuki soruna Yargıtay daireleri farklı cevaplar verdiğinde bu yola gidilir. İçtihadın birleştirilmesini Birinci Başkan, doğrudan ya da daire veya genel kurul kararı sonucunda ya da Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısının başvurusu üzerine ilgili kuruldan ister; diğer merci ve kişiler de gerekçeli yazıyla başvurabilir ve buna Birinci Başkanlık Kurulu karar verir (2797 s.K. m.45). Anayasa Mahkemesi kararları ise kesindir ve Resmî Gazete'de hemen yayımlanır (Anayasa m.153).
İçtihat nereden aranır?
- Yargıtay: karararama.yargitay.gov.tr adresindeki Yargıtay Karar Arama sistemi.
- UYAP Emsal ve Bedesten: emsal.uyap.gov.tr ve mevzuat.adalet.gov.tr üzerinden Yargıtay, Danıştay ve bölge adliye mahkemesi kararları.
- Anayasa Mahkemesi: norm denetimi ve bireysel başvuru kararları için AYM karar bilgi bankaları.
- Okurken dikkat: Kararın önce sonuç kısmını okuyun; alıntılanan cümle muhalefet şerhine ya da yerel mahkemenin görüşüne ait olabilir. Kararın tarihi de önemlidir: sonradan değişen kanun, eski içtihadı etkisiz bırakabilir.
Yargıtay kriterlerinin davaya etkisine örnekler: alkollü araçta sigorta rücu kriterleri, istinaf ve temyiz süreci, ceza muhakemesinde maddi gerçek ilkesi. İçtihadın oluştuğu kanun yolları için bkz. temyiz ve istinaf.
Sık sorulan sorular
İçtihat ne demek?
İçtihat, yüksek mahkemelerin kanunu nasıl yorumladığını gösteren kararlar ve bu kararlarla oluşan yorum çizgisidir. Somut bir davada benzer olayı çözen önceki karara emsal karar denir.
İçtihadı birleştirme kararı bağlayıcı mı?
Evet. 2797 sayılı Yargıtay Kanunu m.45'e göre içtihadı birleştirme kararları benzer hukuki konularda Yargıtay genel kurullarını, dairelerini ve adliye mahkemelerini bağlar. Danıştay'ın içtihatları birleştirme kararlarına da Danıştay daire ve kurulları, idari mahkemeler ve idare uymak zorundadır (2575 s.K. m.40/4).
Anayasa Mahkemesi kararları kimi bağlar?
Anayasa m.153'e göre Anayasa Mahkemesi kararları kesindir, Resmî Gazete'de hemen yayımlanır ve yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını, gerçek ve tüzel kişileri bağlar. İptal kararları geriye yürümez.
Yargıtay kararları nereden bulunur?
Yargıtay Karar Arama sistemi (karararama.yargitay.gov.tr), UYAP Emsal Karar Arama (emsal.uyap.gov.tr) ve Adalet Bakanlığı'nın mevzuat.adalet.gov.tr adresindeki karar arama sayfası ücretsizdir. Anayasa Mahkemesi kararları mahkemenin karar bilgi bankalarında yayımlanır.