Fiil ehliyeti, kişinin kendi fiilleriyle hak edinebilmesi ve borç altına girebilmesidir (TMK m.9). Ayırt etme gücüne sahip, ergin ve kısıtlı olmayan herkesin fiil ehliyeti vardır (TMK m.10). Her insanda bulunan hak ehliyetinden farklıdır: bebek de hak sahibi olabilir, ancak kendi işlemiyle borç altına giremez.
Fiil ehliyeti, bir kişinin sözleşme yapmak, mal satın almak, borçlanmak gibi kendi davranışlarıyla hukuki sonuç doğurabilme yeteneğidir.
"Fiil ehliyetine sahip olan kimse, kendi fiilleriyle hak edinebilir ve borç altına girebilir." — TMK m.9
Hak ehliyetinden farkı
Hak ehliyeti, haklara ve borçlara sahip olabilmektir ve her insanda vardır (TMK m.8). Örneğin bir bebek mirasçı olabilir; bu hak ehliyetidir. Ama o bebek miras kalan evi kendi imzasıyla satamaz; bunun için fiil ehliyeti gerekir.
Fiil ehliyetinin şartları
"Ayırt etme gücüne sahip ve kısıtlı olmayan her ergin kişinin fiil ehliyeti vardır." — TMK m.10
- Ayırt etme gücü: Yaşının küçüklüğü, akıl hastalığı, akıl zayıflığı, sarhoşluk veya benzeri sebeplerle akla uygun davranma yeteneğinden yoksun olmayan herkes ayırt etme gücüne sahiptir (TMK m.13).
- Erginlik: On sekiz yaşın doldurulmasıyla başlar; evlenme de kişiyi ergin kılar (TMK m.11). On beş yaşını dolduran küçük, kendi isteği ve velisinin rızasıyla mahkemece ergin kılınabilir (TMK m.12).
- Kısıtlı olmamak: Kanunda sayılan sebeplerle, örneğin akıl hastalığı veya akıl zayıflığı nedeniyle işlerini göremeyen ergin kısıtlanır (TMK m.405 vd.).
Fiil ehliyeti olmayanların işlemleri
| Durum | Sonuç |
|---|---|
| Ayırt etme gücü olmayan kişi | Kanundaki ayrık durumlar saklı kalmak üzere fiilleri hukuki sonuç doğurmaz (TMK m.15). |
| Ayırt etme gücü olan küçük veya kısıtlı | Yasal temsilcinin rızası olmadan kendi işlemiyle borç altına giremez; karşılıksız kazanmada (ör. bağış kabulü) ve kişiye sıkı sıkıya bağlı hakları kullanmada rıza gerekmez. Haksız fiillerinden sorumludur (TMK m.16). |
Ana ve baba, velayetleri çerçevesinde üçüncü kişilere karşı çocuklarının yasal temsilcisidir (TMK m.342); velayet altında bulunmayan küçük ise vesayet altına alınır ve ona vasi atanır (TMK m.404). Ayırt etme gücü bulunmayanların, küçüklerin ve kısıtlıların fiil ehliyeti yoktur (TMK m.14); bu kişiler adına işlemleri yasal temsilcileri yapar.
Sık sorulan sorular
Hak ehliyeti olan herkesin fiil ehliyeti var mıdır?
Hayır. Hak ehliyeti her insanda vardır (TMK m.8); fiil ehliyeti için ayrıca ayırt etme gücü, erginlik ve kısıtlı olmama şartları aranır (TMK m.10).
17 yaşındaki biri sözleşme imzalayabilir mi?
Ayırt etme gücüne sahip küçük, yasal temsilcisinin rızası olmadan kendi işlemiyle borç altına giremez; karşılıksız kazanmada ve kişiye sıkı sıkıya bağlı hakları kullanmada bu rıza gerekmez (TMK m.16). Evlenen veya mahkemece ergin kılınan küçük ise ergin sayılır (TMK m.11-12).