Haczedilemeyen Mallar Nelerdir? İİK 82 Listesi, Kısmen Haczedilenler ve 7 Günlük Haczedilmezlik Şikâyeti

Haczedilemeyen mallar, İcra ve İflas Kanunu'nun 82. maddesinde tek tek sayılan ve borç ne kadar büyük olursa olsun hacze konu edilemeyen mal ve haklardır. Başlıcaları şunlardır: devlet malları ve özel kanunlarında haczi yasaklanan mallar, borçlunun ve birlikte yaşadığı ailenin kişisel eşyası ile ortak kullandığı tüm ev eşyası (para, altın, değerli taş, antika gibi kıymetli şeyler hariç), bedenî çalışmayla geçinen borçlunun meslek eşyası, iki aylık yiyecek ve yakacak, vücut veya sağlık zararı için ödenen tazminat, öğrenci bursu ve borçlunun haline münasip evi. Maaş, ücret ve emekli aylığı ise bu listede değildir; kısmen haczedilebilir veya özel kanunla korunur (İİK m.83; 5510 s.K. m.93). Haczedilemeyen bir mal haczedildiyse, borçlu hacizden haberdar olduğu tarihten itibaren 7 gün içinde icra mahkemesine haczedilmezlik şikâyetinde bulunmalıdır (İİK m.16).

Durumunuza göre kısa yanıt

• Eve haciz gelecek veya geldi: Ev eşyası, konutta haciz için mahkeme onayı ve haciz sırasında yapılacaklar eve haciz gelir mi yazımızda ayrıntılı anlatıldı.
• Maaşınıza veya emekli aylığınıza haciz geldi: Maaşta kesinti sınırı ayrı kurala bağlıdır; maaş haczi nasıl kaldırılır ve emekli maaşına haciz konur mu yazılarımıza bakın.
• İş aletleriniz veya aracınız haczedildi: Koruma, işinizin sermayeye mi yoksa bedenî çalışmanıza mı dayandığına göre belirlenir; aşağıdaki meslek eşyası bölümünü okuyun.
• Haciz üzerinden birkaç gün geçti: Şikâyet süresi haczi öğrendiğiniz günden işler; kaybetmemek için önce süre bölümüne bakın.

Haczedilemeyen mallar nelerdir? İİK 82 listesi

İİK m.82/1'de sayılan mal ve haklar, sade dille ve koruma sınırıyla birlikte şöyledir:

Haciz istenen mal veya hakkın haczinin caiz olup olmadığını önce icra memuru değerlendirir ve talebi kabul ya da reddeder (İİK m.82/son). Yani alacaklı listeyi bilerek haciz istese bile icra müdürlüğü talebi reddetmekle yükümlüdür; buna rağmen haciz konulursa borçlu şikâyet yoluna gider.

Kanun ayrıca iki özel kural koyar: anasının bakımına muhtaç yavru hayvan anasından, ana da yavrusundan ayrı haczedilemez (İİK m.83/b); taşınmaz ipoteğinde ipotek akit tablosunda sayılan eklenti taşınmazdan ayrı haczedilemez (İİK m.83/c).

Hangi mallar kısmen haczedilebilir?

Maaş, her türlü ücret, intifa hakkı ve geliri, ilama dayanmayan nafaka, emekli aylıkları ile sigorta veya emekli sandıklarının bağladığı gelirler İİK m.82'de değil m.83'te düzenlenmiştir. Bunlar tümüyle korunmaz: icra müdürünün borçlu ve ailesinin geçimi için gerekli gördüğü miktar ayrıldıktan sonra haczedilebilir, ancak haczedilecek kısım dörtte birden az olamaz. Birden fazla haciz varsa sıraya konur; öndeki haczin kesintisi bitmeden sonrakine geçilmez (İİK m.83).

SGK'dan alınan gelir, aylık ve ödenekler için daha güçlü bir özel kural vardır: bunlar SGK'nın kendi prim alacakları ve nafaka borçları dışında haczedilemez; bu aylıkların haczi için gelen talepleri, borçlunun muvafakati yoksa icra müdürü reddeder (5510 s.K. m.93/1). Emekli aylığına ilişkin bloke ve muvafakat ayrıntıları emekli maaşına haciz konur mu yazımızda ele alındı.

Borç o malın bedelinden doğduysa koruma sürer mi?

Kısmen. Meslek eşyası (bent 2), çiftçi ve küçük nakliyecinin araçları (bent 4), süt hayvanları (bent 5), bağ-bahçe ve hayvancılık varlıkları (bent 7) ile haline münasip ev (bent 12) için koruma, borcun bu malın bedelinden doğmaması şartına bağlıdır (İİK m.82/2). Örneğin aracını taksitle aldığı satıcıya bedeli ödemeyen küçük nakliyecinin aracı, o satış bedeli alacağı için haczedilebilir.

Ev eşyası (bent 3) artık bu istisnanın dışındadır. 28 Mart 2023 tarihli 7445 sayılı Kanun iki değişiklik yaptı: bentteki "aynı amaçla kullanılan eşyadan birden fazla varsa yalnız biri" sınırlaması kaldırılıp "ailenin ortak kullanımına hizmet eden tüm ev eşyası" ifadesi getirildi ve bent 3, borç eşyanın bedelinden doğduğunda korumayı kaldıran istisna listesinden çıkarıldı. Bugün taksitle alınıp borcu ödenmeyen buzdolabı da ailenin ortak kullanımındaysa haczedilemez; ancak satıcının mülkiyeti saklı tutma gibi ayrı hakları bu yazının konusu değildir.

İkinci sınır değer fazlalığıdır: bent 2, 4, 7 ve 12'deki malların değeri fazlaysa mal haczedilip satılır ve bedelin, borçlunun ihtiyacını karşılayacak haline münasip kısmı ona bırakılır (İİK m.82/3). Değerli bir ev veya pahalı bir iş makinesi bu yolla tamamen korunmaz.

Meslek eşyası ne zaman korunur?

Kanunun ölçütü kişinin mesleği değil, geçiminin neye dayandığıdır: ekonomik faaliyeti sermayesinden çok bedenî çalışmasına dayanan borçlunun mesleği için gerekli eşya korunur (İİK m.82/1-2). Aynı alet, tek başına çalışan bir zanaatkârda korunurken işçi çalıştıran bir işletmede sermaye sayılabilir.

Bu ayrımın uygulamada nasıl işlediğini bir Yargıtay kararı gösterir. Sanayi sitesinde oto tamirhanesi işleten borçlunun krikoları, yağ boşaltma pompaları, motor sehpaları ve diğer aletleri haczedilmiş; ilk derece mahkemesi ve bölge adliye mahkemesi bu malları sermaye ağırlıklı bulup şikâyeti reddetmiştir. Yargıtay 12. Hukuk Dairesi kararı oy çokluğuyla onamıştır. Karşı oy yazan üye, aletlerin sermaye mi yoksa emek aracı mı olduğunun bilirkişi incelemesiyle belirlenmesi gerektiğini savunmuştur (12. HD 2022/11029 E. 2023/3396 K.).

Bu nedenle meslek eşyası şikâyetinde yalnız "bu benim iş aletim" demek yetmez. Tek başınıza mı çalıştığınızı, işçi çalıştırıp çalıştırmadığınızı, gelirinizin emeğinizden mi geldiğini ve haczedilen aletin işin sürmesi için neden zorunlu olduğunu belgeleyin; gerekiyorsa keşif ve bilirkişi incelemesi isteyin. Araçlara özgü koruma ve satış süreci için hacizli araç trafiğe çıkabilir mi yazımıza bakabilirsiniz.

Haczedilmezlikten önceden vazgeçilebilir mi?

Hayır. İİK m.82 ve m.83'teki mal ve hakların haczedilebileceğine dair önceden yapılan anlaşmalar geçersizdir (İİK m.83/a). Kredi sözleşmesine konulan "evim ve eşyalarım haczedilebilir" türünden bir madde, haciz aşamasında borçluyu bağlamaz.

Hukuk Genel Kurulu'nun benimsediği görüşe göre ise icra takibi kesinleştikten sonra, haciz sırasında veya hacizden sonra verilen muvafakat geçerlidir; borçlu bu aşamada haczedilemeyen bir hakkından vazgeçebilir. Aynı kararda Kurul, emekli aylığı hesabından kredi taksitlerinin virmanla ödenmesine borçlunun kendi iradesiyle onay verdiği bir olayda bankanın tahsilatını hukuka uygun bulmuştur. Karar oy çokluğuyla verilmiştir; karşı oy, emekli aylığına ilişkin korumanın kamu düzeninden olduğunu ve önceden alınan muvafakatin geçersiz sayılması gerektiğini savunmuştur (HGK 2023/52 E. 2024/29 K.).

Pratikte bunun anlamı şudur: haciz sırasında icra memuruna "haczedilsin, itirazım yok" demek veya tutanağa böyle bir beyan yazdırmak, sonradan haczedilmezlik ileri sürmeyi zorlaştırabilir. Hangi eşyanın neden korunduğunu bilmiyorsanız haciz tutanağına muvafakat beyanı vermeden önce durun.

Haczedilmezlik şikâyeti ne zaman ve nasıl yapılır?

Haczedilmezlik iddiası, icra dairesinin işlemine karşı şikâyet yoluyla, takibin yapıldığı yerdeki icra mahkemesine yapılır. Kanunda ayrı bir süre bulunmadığından İİK m.16/1'deki genel kural uygulanır: şikâyet, işlemin öğrenildiği tarihten itibaren 7 gün içinde yapılmalıdır. Bu süre hak düşürücüdür; mahkeme süreye kendiliğinden bakar (HGK 2017/353 E. 2021/1254 K.).

Aynı Hukuk Genel Kurulu kararına göre sürenin başlangıcı şöyle belirlenir:

• Haciz sırasında oradaysanız: Hacizden o gün haberdar olduğunuz için süre kural olarak haciz günü başlar.
• Haciz yokluğunuzda yapıldıysa: İcra dairesi size haciz tutanağını incelemeniz için 3 günlük süre veren davetiye (uygulamada "103 davetiyesi") gönderir. Tutanağı bu 3 gün içinde incelerseniz şikâyet süresi inceleme gününden, incelemezseniz 3 günün bitiminden başlar.
• Davetiye hiç gelmediyse: Süre, haczi öğrendiğinizi beyan ettiğiniz tarihten başlar; daha önce öğrendiğinizi iddia eden taraf bunu ispat etmelidir. Taşınmazın ada-parsel bilgilerini içeren kıymet takdiri raporunun size tebliği, haczi öğrendiğiniz an sayılabilir.
• İstisna: Devlet malları ve özel kanunla devlet malı sayılan kamu kurumlarının mallarının haczedilemeyeceği kuralı kamu düzenine ilişkindir; bu mallar için şikâyet süreye bağlı değildir.

Şikâyeti 7 gün içinde yapmak için ilk iş, haciz tutanağının bir örneğini almak ve hangi kalemin neden korunduğunu tek tek yazmaktır. Dilekçede şunlar bulunmalıdır: icra dosya numarası, haczedilen her mal ve dayandığınız İİK m.82 bendi, haczi öğrendiğiniz tarih ve bunun nasıl gerçekleştiği, mesleğinizi veya ailenizin kullanımını gösteren belgeler ve haczin kaldırılması talebi. Ev söz konusuysa haline münasip ev ölçütü, satışı durdurma imkânı ve eşin başvuru hakkı ayrı bir inceleme gerektirir; bu konuyu meskeniyet iddiası yazımızda ayrıntılı anlattık. Hacze genel olarak hangi yollarla karşı çıkılabileceğini haciz nedir yazımızda özetledik.

Şikâyet, icra mahkemesi ayrıca karar vermedikçe icrayı durdurmaz (İİK m.22); satış yaklaşıyorsa dilekçede icranın durdurulmasını da açıkça isteyin. Süre kısa olduğu için, haciz tutanağını aldığınız gün bir avukatla dosyayı birlikte değerlendirmeniz hak kaybını önler.