Zamanaşımı, kanunda belirlenen sürenin geçmesine hukuki sonuç bağlayan kurumdur. Özel hukukta alacağın dava yoluyla istenmesini engelleyen bir savunma imkânı verir (genel süre TBK m.146'ya göre on yıl); ceza hukukunda dava zamanaşımı kamu davasını düşürür (TCK m.66), ceza zamanaşımı ise kesinleşmiş cezanın infazını engeller (TCK m.68).
Zamanaşımı, bir hakkın veya yetkinin kanunda öngörülen süre içinde kullanılmaması hâlinde ortaya çıkan hukuki sonuçtur. Tek bir zamanaşımı süresi yoktur: süre ve sonuç, alacağın türüne veya suçun cezasına göre değişir. Bu nedenle önce hangi alandaki zamanaşımından söz edildiği ayrılmalıdır.
Borçlar hukukunda alacak zamanaşımı
"Kanunda aksine bir hüküm bulunmadıkça, her alacak on yıllık zamanaşımına tabidir." — TBK m.146
On yıl genel kuraldır; kira, işçilik, haksız fiil gibi pek çok alacak için kanunlarda daha kısa özel süreler vardır. Zamanaşımı dolmuş bir alacak kendiliğinden ortadan kalkmaz; borçlu bunu savunma olarak ileri sürmelidir:
"Zamanaşımı ileri sürülmedikçe, hâkim bunu kendiliğinden göz önüne alamaz." — TBK m.161
İcra takibindeki ve mirastaki özel süreler ayrı yazılarda ele alınır: icra borcu zamanaşımı ve miras davalarında zamanaşımı ve hak düşürücü süreler.
Ceza hukukunda dava zamanaşımı ve ceza zamanaşımı
Ceza hukukunda iki ayrı zamanaşımı vardır. Dava zamanaşımı dolarsa kamu davası düşer (TCK m.66); süre, suçun kanundaki cezasının üst sınırına göre belirlenir. Ceza zamanaşımı ise mahkûmiyet kesinleştikten sonra işler ve dolarsa ceza infaz edilmez (TCK m.68).
| Suçun / cezanın ağırlığı | Dava zamanaşımı (TCK m.66/1) | Ceza zamanaşımı (TCK m.68/1) |
|---|---|---|
| Ağırlaştırılmış müebbet hapis | 30 yıl | 40 yıl |
| Müebbet hapis | 25 yıl | 30 yıl |
| 20 yıl ve üzeri hapis | 20 yıl | 24 yıl |
| 5 yıldan fazla hapis | 15 yıl | 20 yıl |
| 5 yıla kadar hapis veya adli para cezası | 8 yıl | 10 yıl |
Dava zamanaşımı suçun işlendiği günden işlemeye başlar (TCK m.66/6). Savcı huzurunda ifade alınması veya sorgu, tutuklama kararı, iddianame düzenlenmesi ve mahkûmiyet kararı süreyi keser; kesilme hâlinde süre yeniden başlar, ancak kanundaki sürenin en fazla yarısı kadar uzayabilir (TCK m.67/2-4). Ceza zamanaşımı ise hükmün kesinleştiği veya infazın kesintiye uğradığı günden itibaren, kalan ceza üzerinden hesaplanır (TCK m.68/5). Fiil sırasında 12-15 yaş arasındakiler için bu sürelerin yarısı, 15-18 yaş arasındakiler için üçte ikisi uygulanır (TCK m.66/2, 68/2).
Sık sorulan sorular
Hâkim alacak zamanaşımını kendiliğinden dikkate alır mı?
Hayır. TBK m.161'e göre zamanaşımı ileri sürülmedikçe hâkim bunu kendiliğinden göz önüne alamaz; borçlunun zamanaşımı def'ini süresinde ileri sürmesi gerekir.
Dava zamanaşımı ile ceza zamanaşımı arasındaki fark nedir?
Dava zamanaşımı, hüküm kesinleşmeden önce işler ve dolduğunda kamu davası düşer (TCK m.66). Ceza zamanaşımı, mahkûmiyet kesinleştikten sonra işler ve dolduğunda ceza infaz edilmez (TCK m.68).