Muaccel, vadesi gelmiş, alacaklının artık ifasını isteyebileceği borç veya alacak demektir. İfa zamanı kararlaştırılmamışsa her borç doğduğu anda muaccel olur (TBK m.90). Muaccel borcun borçlusu alacaklının ihtarıyla temerrüde düşer (TBK m.117); zamanaşımı da alacağın muaccel olmasıyla işlemeye başlar (TBK m.149).
Muaccel, sözlükte "peşin, hemen ödenmesi gereken" anlamına gelir. Borçlar hukukunda bir borcun muaccel olması, vadesinin geldiği ve alacaklının artık ödemeyi talep edebileceği anlamına gelir. Muaccel olmayan (vadesi gelmemiş) bir alacak için kural olarak ifa istenemez.
Borç ne zaman muaccel olur?
"İfa zamanı taraflarca kararlaştırılmadıkça veya hukuki ilişkinin özelliğinden anlaşılmadıkça her borç, doğumu anında muaccel olur." — 6098 s. TBK m.90
Vade kararlaştırılmışsa borç vade gününde muaccel olur. Kanun bazı durumlarda borcu vadeden önce muaccel kılar: örneğin iflasın açılması, taşınmaz rehniyle güvence altına alınanlar dışında müflisin borçlarını muaccel kılar (İİK m.195).
Muaccel ile temerrüt (mütemerrit) farkı
Muaccel olmak, borçlunun kendiliğinden temerrüde düştüğü anlamına gelmez. Kural olarak bir ihtar gerekir:
"Muaccel bir borcun borçlusu, alacaklının ihtarıyla temerrüde düşer." — TBK m.117/1
Borcun ifa edileceği gün birlikte belirlenmişse bu günün geçmesiyle, haksız fiilde fiilin işlendiği tarihte borçlu ihtara gerek olmadan temerrüde düşer (m.117/2). Temerrüdün sonuçları için bkz. temerrüt; ihtar için ihtarname.
Taksitli borçta muacceliyet
Sözleşmelerde sık görülen "taksitlerden biri ödenmezse kalan borcun tamamı muaccel olur" kaydına muacceliyet kaydı denir. Tüketici işlemlerinde bu hak sınırlıdır: taksitle satışta satıcı, kalan borcun tamamını isteme hakkını ancak tüketici bedelin en az onda birini oluşturan ve birbirini izleyen en az iki taksidi veya en az dörtte birini oluşturan bir taksidi ödemede temerrüde düşerse ve tüketiciye en az otuz gün süre vererek muacceliyet uyarısı yaptıktan sonra kullanabilir (6502 s. TKHK m.19/1). Muaccel kılınan taksitler hesaplanırken faiz, komisyon ve benzeri masraflar dikkate alınmaz (m.19/2).
Zamanaşımına etkisi
"Zamanaşımı, alacağın muaccel olmasıyla işlemeye başlar." — TBK m.149/1
Muacceliyet bir bildirime bağlıysa zamanaşımı, bu bildirimin yapılabileceği günden işlemeye başlar (m.149/2). Vadesi geçmiş borç için takip süreci: kaç ay borç ödenmezse icra gelir.