İhtiyati tedbir, dava sonuçlanana kadar hakkın elde edilmesinin zorlaşmasını veya ciddi bir zararın doğmasını önlemek için mahkemenin uyuşmazlık konusu hakkında verdiği geçici koruma kararıdır (HMK m.389). Kural olarak teminat karşılığında verilir; kararın uygulanması bir hafta içinde istenmezse tedbir kendiliğinden kalkar.
İhtiyati tedbir, Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun (HMK) "Geçici Hukuki Korumalar" kısmında düzenlenir (m.389-399). Davanın sonunda verilecek hükmün kâğıt üzerinde kalmasını önlemeye yarar.
İhtiyati tedbir ne demek?
"Mevcut durumda meydana gelebilecek bir değişme nedeniyle hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşacağından ya da tamamen imkânsız hâle geleceğinden veya gecikme sebebiyle bir sakıncanın yahut ciddi bir zararın doğacağından endişe edilmesi hâllerinde, uyuşmazlık konusu hakkında ihtiyati tedbir kararı verilebilir." — HMK m.389/1
Mahkeme, malın veya hakkın muhafaza altına alınması, bir yediemine bırakılması ya da bir şeyin yapılması veya yapılmaması gibi, sakıncayı ortadan kaldıracak her türlü tedbire karar verebilir (HMK m.391/1).
Nasıl istenir, nasıl uygulanır?
- Mahkeme: Dava açılmadan önce esas hakkında görevli ve yetkili mahkemeden, dava açıldıktan sonra yalnızca asıl davanın görüldüğü mahkemeden istenir (HMK m.390/1).
- İspat: Talep eden, tedbir sebebini ve türünü açıkça belirtmek ve haklılığını yaklaşık olarak ispat etmek zorundadır (HMK m.390/3). Hakların derhâl korunması zorunluysa hâkim karşı tarafı dinlemeden de karar verebilir (m.390/2).
- Teminat: Talep eden, haksız çıkarsa doğacak muhtemel zararlara karşılık teminat gösterir. Talep resmî belgeye veya başkaca kesin bir delile dayanıyorsa ya da durum ve koşullar gerektiriyorsa mahkeme, gerekçesini belirterek teminat almayabilir (HMK m.392/1).
- Uygulama süresi: Kararın uygulanması, tedbir isteyen tarafa tefhim veya tebliğinden itibaren bir hafta içinde istenmelidir; aksi hâlde tedbir kendiliğinden kalkar (HMK m.393/1).
- Dava açma süresi: Tedbir davadan önce alınmışsa, uygulanmasının talep edildiği tarihten itibaren iki hafta içinde esas hakkındaki dava açılmalıdır; açılmazsa tedbir kendiliğinden kalkar (HMK m.397/1).
İtiraz ve sonuçları
Karşı taraf dinlenmeden verilen tedbir kararına, tedbirin uygulanmasından veya uygulama tutanağının tebliğinden itibaren bir hafta içinde kararı veren mahkemeye itiraz edilebilir; aksine karar verilmedikçe itiraz icrayı durdurmaz (HMK m.394). İtiraz üzerine verilen karara karşı kanun yoluna (istinaf) başvurulabilir (m.394/5).
Tedbir kararına aykırı davranan kişi, şikâyet üzerine altı aya kadar disiplin hapsi ile cezalandırılır (HMK m.398/1). Tedbir isteyen taraf haksız çıkarsa, karşı tarafın bu yüzden uğradığı zararı tazmin eder (HMK m.399/1).
İhtiyati hacizle farkı
İhtiyati tedbir "uyuşmazlık konusu" üzerinde, HMK'ya göre verilir. Para alacağını güvenceye almak için borçlunun mallarına geçici olarak el konulması ise ayrı bir kurumdur ve İcra ve İflas Kanunu'nda düzenlenir: ihtiyati haciz nedir?.
Sık sorulan sorular
İhtiyati tedbir kararı ne zamana kadar geçerlidir?
Kararda aksi belirtilmediyse ihtiyati tedbirin etkisi nihai kararın kesinleşmesine kadar devam eder (HMK m.397/2). Uygulama süresi veya dava açma süresi kaçırılırsa tedbir daha önce kendiliğinden kalkar.