İrtikap, bir kamu görevlisinin görevinin sağladığı nüfuzu veya güveni kötüye kullanarak bir kimseyi kendisine ya da başkasına yarar sağlamaya zorlaması veya hileyle ikna etmesi demektir; Türk Ceza Kanunu m.250'de düzenlenen bir suçtur.
İrtikap, Arapça kökenli bir kelimedir; ceza hukukunda kamu görevlisinin görevini kötüye kullanarak haksız menfaat elde etmesini anlatır. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nda (TCK) "Kamu idaresinin güvenilirliğine ve işleyişine karşı suçlar" arasında, m.250'de düzenlenmiştir.
İrtikap ne demek?
Kısaca, kamu görevlisinin "bir şey vermezsen işin yürümez" baskısı kurması veya hile ile vatandaşı menfaat sağlamaya ikna etmesidir. Bu suçun faili yalnız kamu görevlisi olabilir. Kamu görevlisi; kamusal faaliyetin yürütülmesine atama veya seçilme yoluyla ya da herhangi bir surette sürekli, süreli veya geçici olarak katılan kişidir (TCK m.6/1-c).
İrtikabın türleri ve cezaları
| Tür | Tanım | Ceza |
|---|---|---|
| İcbar suretiyle irtikap (m.250/1) | Görevin sağladığı nüfuzu kötüye kullanarak kişiyi yarar sağlamaya zorlamak | 5 – 10 yıl hapis |
| İkna suretiyle irtikap (m.250/2) | Görevin sağladığı güveni kötüye kullanarak hileli davranışlarla kişiyi ikna etmek | 3 – 5 yıl hapis |
| Kişinin hatasından yararlanma (m.250/3) | İkna suretiyle irtikabın kişinin hatasından yararlanarak işlenmesi | 1 – 3 yıl hapis |
İrtikap edilen menfaatin değeri ve mağdurun ekonomik durumu göz önünde bulundurularak ceza yarısına kadar indirilebilir (m.250/4).
"Kamu görevlisinin haksız tutum ve davranışları karşısında, kişinin haklı bir işinin gereği gibi, hiç veya en azından vaktinde görülmeyeceği endişesiyle, kendisini mecbur hissederek, kamu görevlisine veya yönlendireceği kişiye menfaat temin etmiş olması halinde, icbarın varlığı kabul edilir." — TCK m.250/1
İrtikap ile rüşvet farkı
Rüşvette kamu görevlisi ile menfaati sağlayan kişi arasında karşılıklı bir anlaşma vardır ve rüşvet veren de cezalandırılır (TCK m.252). İrtikapta ise iradesi baskı veya hile ile yönlendirilen kişi suçun mağdurudur ve cezalandırılmaz. Bir olayın rüşvet mi irtikap mı sayılacağı, parayı veren vatandaşın durumu bakımından bu yüzden belirleyicidir.
İrtikaba maruz kalırsanız
- Olayı, tarihleri ve görüştüğünüz kişileri not edin; mesaj, yazışma ve dekont gibi delilleri saklayın.
- Cumhuriyet başsavcılığına veya kolluğa şikâyette bulunun. Kamu göreviyle bağlantılı bir suç için kurum idaresine yapılan şikâyet de gecikmeksizin savcılığa gönderilir (CMK m.158/4).
- İrtikap şikâyete bağlı bir suç değildir; savcılık suçu öğrendiğinde kendiliğinden soruşturma yapar.
Mahkûmiyetin memuriyete etkileri için: HAGB'nin memuriyet ve sicile etkisi.
Sık sorulan sorular
İrtikap suçunun cezası nedir?
İcbar suretiyle irtikapta 5 yıldan 10 yıla, ikna suretiyle irtikapta 3 yıldan 5 yıla, kişinin hatasından yararlanarak işlenen irtikapta 1 yıldan 3 yıla kadar hapis cezası öngörülür. Menfaatin değeri ve mağdurun ekonomik durumuna göre ceza yarısına kadar indirilebilir (TCK m.250).
İrtikap ile rüşvet arasındaki fark nedir?
Rüşvette kamu görevlisi ile menfaat sağlayan kişi serbest iradeleriyle anlaşır ve ikisi de cezalandırılır (TCK m.252). İrtikapta ise kamu görevlisi baskı (icbar) veya hile (ikna) ile menfaat sağlatır; menfaati sağlayan kişi mağdurdur.
İrtikapta parayı veren kişi ceza alır mı?
Hayır. İrtikapta menfaati sağlayan kişi baskı veya hile altında kalan mağdurdur ve cezalandırılmaz. Kamu görevlisiyle kendi iradesiyle anlaşarak menfaat sağlayan kişi ise rüşvet suçundan sorumlu olur.
İrtikap ne demek?
İrtikap, kamu görevlisinin görevinin sağladığı nüfuzu veya güveni kötüye kullanarak birini kendisine ya da başkasına yarar sağlamaya zorlaması veya hileyle ikna etmesidir (TCK m.250).