Adli kontrol, tutuklama sebepleri bulunduğu hâlde şüpheli veya sanığın tutuklanması yerine yurt dışına çıkamama, belirlenen yere düzenli başvurma (imza), konutunu terk etmeme gibi bir veya birden fazla yükümlülük altına alınmasıdır (CMK m.109). Soruşturmada savcının istemiyle sulh ceza hâkimi, kovuşturmada mahkeme karar verir (CMK m.110).
Adli kontrol, ceza muhakemesinde tutuklamaya alternatif olarak uygulanan koruma tedbiridir. Kişi cezaevine konulmaz; ancak hâkimin belirlediği yükümlülüklere uymak zorundadır. Halk arasında "imza atma", "yurt dışı yasağı" veya "ev hapsi" diye bilinen tedbirlerin hepsi adli kontrolün türleridir.
Adli kontrol ne demek?
"Bir suç sebebiyle yürütülen soruşturmada, 100 üncü maddede belirtilen tutuklama sebeplerinin varlığı halinde, şüphelinin tutuklanması yerine adlî kontrol altına alınmasına karar verilebilir." — CMK m.109/1
Kanunda tutuklama yasağı öngörülen hâllerde de adli kontrol hükümleri uygulanabilir (CMK m.109/2).
Adli kontrol yükümlülükleri
CMK m.109/3, şüphelinin bir veya birden fazlasına tabi tutulabileceği yükümlülükleri sayar. Başlıcaları:
- Yurt dışına çıkamamak (a).
- Hâkimin belirlediği yerlere, belirtilen sürelerde düzenli olarak başvurmak — uygulamada "imza yükümlülüğü" (b).
- Taşıt kullanamamak, gerektiğinde sürücü belgesini teslim etmek (d).
- Bağımlılıktan arınmak amacıyla tedavi veya muayene tedbirlerine tabi olmak (e).
- Hâkimce belirlenecek bir güvence miktarını yatırmak (f).
- Silah bulunduramamak veya taşıyamamak (g).
- Aile yükümlülüklerini yerine getireceğine ve mahkûm edildiği nafakayı düzenli ödeyeceğine dair güvence vermek (i).
- Konutunu terk etmemek — uygulamada "ev hapsi" (j); belirli bir yerleşim bölgesini terk etmemek (k); belirlenen yer veya bölgelere gitmemek (l).
Karar, itiraz ve süre
- Karar mercii: Soruşturma evresinde Cumhuriyet savcısının istemi ve sulh ceza hâkiminin kararıyla; kovuşturma evresinde görevli ve yetkili diğer yargı mercileri tarafından uygulanır (CMK m.110/1, 110/3).
- Periyodik inceleme: Yükümlülüğün devamının gerekip gerekmediğine en geç dört aylık aralıklarla karar verilir (CMK m.110/4).
- Kaldırma ve itiraz: Şüpheli veya sanık yükümlülüğün kaldırılmasını veya değiştirilmesini isteyebilir; hâkim beş gün içinde karar verebilir. Adli kontrole ilişkin kararlara itiraz edilebilir (CMK m.111).
- Mahsup: Adli kontrolde geçen süre kural olarak cezadan mahsup edilmez; tedavi (e) ve konutu terk etmeme (j) yükümlülükleri bunun istisnasıdır. Konutu terk etmeme yükümlülüğünde geçen her iki gün, mahsupta bir gün sayılır (CMK m.109/6).
Adli kontrole uyulmazsa
Adli kontrol hükümlerini isteyerek yerine getirmeyen şüpheli veya sanık hakkında, hükmedilebilecek hapis cezasının süresi ne olursa olsun, yetkili yargı mercii hemen tutuklama kararı verebilir (CMK m.112/1). Tutuklama ve itiraz süreci için: tutuklamaya itiraz dilekçesi nasıl yazılır?
Denetimli serbestlikten farkı
Adli kontrol, hüküm kesinleşmeden önce, soruşturma veya kovuşturma sırasında uygulanan bir koruma tedbiridir. Denetimli serbestlik ise kesinleşmiş cezanın infaz aşamasına ilişkindir. Benzer görünen yükümlülükler (imza, yurt dışı yasağı) iki kurumda farklı dayanaklara bağlıdır.
Sık sorulan sorular
Adli kontrolde geçen süre cezadan düşülür mü?
Kural olarak düşülmez. İstisna, tedavi ve konutu terk etmeme yükümlülükleridir; konutu terk etmeme yükümlülüğü altında geçen her iki gün, cezanın mahsubunda bir gün olarak dikkate alınır (CMK m.109/6).