İkrah, bir kişinin korkutularak sözleşme yapmaya zorlanmasıdır; Türk Borçlar Kanunu bu durumu "korkutma" adıyla düzenler (TBK m.37-39). Korkutma sonucu sözleşme yapan taraf sözleşmeyle bağlı değildir; ancak korkutmanın etkisi ortadan kalktıktan sonra bir yıl içinde bunu bildirmezse sözleşmeyi onamış sayılır.
İkrah, eski hukuk dilinde "zorlama, korkutma" anlamında kullanılan bir sözcüktür. Yürürlükteki Türk Borçlar Kanunu (TBK) aynı kurumu "korkutma" başlığıyla, yanılma ve aldatmanın yanında bir irade bozukluğu olarak düzenler.
İkrah ne demek?
"Taraflardan biri, diğerinin veya üçüncü bir kişinin korkutması sonucu bir sözleşme yapmışsa, sözleşmeyle bağlı değildir." — TBK m.37/1
Korkutan kişi sözleşmenin karşı tarafı olabileceği gibi üçüncü bir kişi de olabilir. Korkutan üçüncü kişiyse ve karşı taraf korkutmayı bilmiyor, bilecek durumda da değilse, sözleşmeyle bağlı kalmak istemeyen korkutulan, hakkaniyet gerektiriyorsa karşı tarafa tazminat öder (TBK m.37/2).
Korkutma ne zaman gerçekleşmiş sayılır?
- Ağır ve yakın zarar tehlikesi: Korkutulan, kendisinin veya yakınlarından birinin kişilik haklarına ya da malvarlığına yönelik ağır ve yakın bir zarar tehlikesinin doğduğuna inanmakta haklı olmalıdır (TBK m.38/1).
- Hak kullanma tehdidi: Bir hakkın veya kanundan doğan bir yetkinin kullanılacağı söylenerek sözleşme yaptırılmışsa, korkutma ancak bunu söyleyenin karşı tarafın zor durumundan aşırı bir menfaat sağlamış olması hâlinde kabul edilir (TBK m.38/2).
Bir yıllık süre
Korkutulan taraf, korkutmanın etkisinin ortadan kalktığı andan başlayarak bir yıl içinde sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirmez veya verdiği şeyi geri istemezse sözleşmeyi onamış sayılır (TBK m.39/1). Sözleşmenin onanmış sayılması tazminat hakkını ortadan kaldırmaz (TBK m.39/2).
Bu yönüyle ikrah, baştan itibaren geçersizlik doğuran kesin hükümsüzlükten ayrılır: sözleşmenin akıbeti korkutulanın süresinde yapacağı bildirime bağlıdır. Tarafların üçüncü kişileri aldatmak için gerçek iradelerini gizlediği muvazaada ise iradeyi bozan bir dış baskı yoktur.
Ceza hukukundaki karşılığı
Ceza hukukunda korkutma başka bir sonuç doğurur: karşı koyamayacağı cebir ve şiddet veya muhakkak ve ağır bir korkutma veya tehdit sonucu suç işleyen kimseye ceza verilmez; bu durumda korkutmayı kullanan kişi suçun faili sayılır (TCK m.28). Korkutmanın kendisi de suç oluşturabilir: tehdit suçu ve cezası.