Butlan, bir hukuki işlemin veya kararın kanunun aradığı geçerlilik koşullarını taşımadığı için hükümsüz olması demektir; mutlak butlan işlemi baştan itibaren ve herkes bakımından geçersiz kılar, nisbi butlan ise ancak korunan kişinin süresi içinde ileri sürmesiyle sonuç doğurur.
Butlan, Arapça "batıl" (geçersiz) kökünden gelir ve hukukta hükümsüzlük anlamında kullanılır. Bir sözleşme, evlilik ya da genel kurul kararı kanunun emrettiği koşullara uymazsa butlanla sakat olur. Türk hukukunda iki ana türü vardır: mutlak butlan ve nisbi (nispi) butlan.
Mutlak butlan nedir?
Mutlak butlan, işlemin baştan itibaren ve herkes bakımından geçersiz olmasıdır. Türk Borçlar Kanunu buna "kesin hükümsüzlük" der.
"Kanunun emredici hükümlerine, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırı veya konusu imkânsız olan sözleşmeler kesin olarak hükümsüzdür." — TBK m.27
Öğretide ve Yargıtay uygulamasında mutlak butlanın süreye bağlı olmaksızın ileri sürülebileceği ve hâkim tarafından kendiliğinden gözetileceği kabul edilir. Sözleşmenin yalnız bir kısmı hükümsüzse kalan kısım kural olarak geçerli kalır; ancak o hükümler olmadan sözleşmenin hiç yapılmayacağı açıkça anlaşılıyorsa sözleşmenin tamamı hükümsüz olur (TBK m.27/2).
Nisbi butlan nedir?
Nisbi butlanda işlem kendiliğinden geçersiz değildir. Hukukun korumak istediği kişi süresi içinde itiraz etmezse işlem geçerli hâle gelir. Örneğin yanılma, aldatma veya korkutma sonucu sözleşme yapan taraf, bunu öğrendiği ya da korkutmanın etkisi kalktığı andan itibaren bir yıl içinde sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirmezse sözleşmeyi onamış sayılır (TBK m.39). Aşırı yararlanmada da bir yıllık ve her hâlde beş yıllık süre vardır (TBK m.28).
Evlilikte mutlak ve nisbi butlan
| Mutlak butlan | Nisbi butlan (evlenmenin iptali) | |
|---|---|---|
| Sebepler | Eşlerden birinin evlenirken evli olması; sürekli bir sebeple ayırt etme gücünden yoksunluk; evlenmeye engel akıl hastalığı; evlenmeye engel hısımlık (TMK m.145) | Geçici ayırt etme gücü yoksunluğu, yanılma, aldatma, korkutma (TMK m.148-151) |
| Davayı kim açar? | Cumhuriyet savcısı resen; ayrıca ilgisi olan herkes (TMK m.146) | Yalnız iradesi sakatlanan eş |
| Süre | Kanunda hak düşürücü süre öngörülmemiştir | Sebebin öğrenilmesinden itibaren 6 ay, her hâlde evlenmeden itibaren 5 yıl (TMK m.152) |
Önemli bir ayrıntı: Batıl bir evlilik ancak hâkim kararıyla sona erer. Mutlak butlan hâlinde bile evlilik, karar verilinceye kadar geçerli bir evliliğin bütün sonuçlarını doğurur (TMK m.156). Önceki evliliği karar verilmeden sona ermiş kişinin ikinci evliliğinde diğer eş iyiniyetliyse butlana karar verilemez (TMK m.147).
Genel kurul kararlarında butlan
Anonim şirket genel kurulunun, pay sahibinin genel kurula katılma, oy ve dava gibi vazgeçilemez haklarını ortadan kaldıran; bilgi alma ve denetleme hakkını kanuna aykırı biçimde sınırlayan veya şirketin temel yapısını bozan kararları batıldır (TTK m.447). Kanuna veya esas sözleşmeye aykırı kararlara karşı iptal davası karar tarihinden itibaren üç ay içinde açılmalıyken (TTK m.445), butlan için kanunda böyle bir süre öngörülmemiştir. Dernek ve benzeri tüzel kişilerin genel kurul kararlarında da, kararın niteliğine göre iptal veya butlan yolu gündeme gelir.
Butlanın sonuçları
- Kesin hükümsüz bir sözleşme borç doğurmaz; ifa edilen edimler kural olarak sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre geri istenir.
- Butlanla sakat bir işleme dayanan tapu kaydı, tapu iptali ve tescil davasıyla düzeltilebilir.
- Butlanın tespiti için genellikle dava açılır; mahkeme kararı işlemin baştan beri hükümsüz olduğunu tespit eder.
İlgili yazılar: çekişmeli boşanma davası, limited ve anonim şirketlerin tasfiyesi.
Sık sorulan sorular
Mutlak butlan nedir?
Mutlak butlan, bir hukuki işlemin kanunun emredici hükümlerine, ahlaka, kamu düzenine veya kişilik haklarına aykırılık gibi ağır bir sebeple baştan itibaren ve herkes bakımından geçersiz olmasıdır. Türk Borçlar Kanunu buna 'kesin hükümsüzlük' der (TBK m.27).
Mutlak butlan ile nisbi butlan arasındaki fark nedir?
Mutlak butlan işlemi kendiliğinden geçersiz kılar ve kanunda hak düşürücü süreye bağlanmamıştır. Nisbi butlanda işlem, korunan kişi süresi içinde iptal hakkını kullanmazsa geçerli hâle gelir; örneğin evlenmenin iptalinde bu süre sebebin öğrenilmesinden itibaren altı ay, her hâlde beş yıldır (TMK m.152).
Mutlak butlan davasını kim açabilir?
Evliliğin mutlak butlanı davası Cumhuriyet savcısı tarafından resen açılır; ilgisi olan herkes de bu davayı açabilir (TMK m.146). Sözleşmelerde kesin hükümsüzlüğü sözleşmenin tarafları ve hukuki yararı olan kişiler ileri sürebilir.
Butlan ne demek?
Butlan, hükümsüzlük demektir: bir işlemin veya kararın kanunun aradığı geçerlilik koşullarını taşımadığı için hukuken sonuç doğurmamasıdır. Kelime Arapça 'batıl' (geçersiz) kökünden gelir.