Borçtan Kurtulma Davası Nedir? 7 Gün Süre, %15 Teminat ve Menfi Tespitten Farkı (İİK 69)

Borçtan kurtulma davası, adi senede dayanan ilamsız takipte senetteki imzayı inkâr eden borçlunun itirazı icra mahkemesince geçici olarak kaldırıldıktan sonra açtığı, borçlu olmadığının tespitini isteyen davadır. Süre, geçici kaldırma kararının yüzüne karşı açıklanmasından veya tebliğinden itibaren 7 gündür; dava takibin yapıldığı yer veya alacaklının yerleşim yeri mahkemesinde açılır. Davanın dinlenmesi için borçlu, dava konusu alacağın %15'ini ilk duruşma gününe kadar mahkeme veznesine yatırmalı veya aynı değerde banka teminat mektubu ya da mahkemenin kabul edeceği menkul kıymet vermelidir; aksi hâlde dava reddedilir (İİK m.69/2).

Durumunuza göre kısa yanıt

• İcra mahkemesi itirazınızı geçici olarak kaldırdı ve 7 gün geçmedi: Genel mahkemede borçtan kurtulma davası açabilirsiniz. %15 teminatı ilk duruşmaya kadar yatırmanız şarttır.
• 7 gün geçti, borcu henüz ödemediniz: Geçici kaldırma kararı ve varsa geçici haciz kesinleşir (İİK m.69/3). Borçlu olmadığınızı yine genel mahkemede menfi tespit davası ile ileri sürebilirsiniz; Yargıtay, süresinde açılmayan borçtan kurtulma davasının borç ödenmemişse menfi tespit davası olarak görülmesi gerektiğini belirtmiştir.
• Borcu ödemek zorunda kaldınız: Ödeme tarihinden itibaren 1 yıl içinde istirdat davası açılabilir (İİK m.72).
• Takip çek veya bonoya dayanıyor: Borçtan kurtulma davası bu takipte uygulanmaz; imzaya itiraz 5 gün içinde doğrudan icra mahkemesine yapılır. Ayrıntı için kambiyo senetlerine mahsus haciz yolu yazımıza bakabilirsiniz.

Borçtan kurtulma davası hangi durumda açılır?

Dava, belirli bir takip aşamasına bağlı özel bir davadır. Yargıtay'a göre borçtan kurtulma davasından söz edebilmek için şu üç koşulun birlikte bulunması gerekir:

1. Alacaklı adi (hususi) senede dayanarak genel haciz yoluyla ilamsız takip başlatmış olmalı.
2. Borçlu ödeme emrine itiraz ederken senetteki imzayı inkâr etmiş olmalı.
3. Alacaklının başvurusu üzerine icra mahkemesi itirazın geçici olarak kaldırılmasına karar vermiş olmalı (İİK m.68/a, m.69).

Borçlu yalnızca borca itiraz etmiş, imzayı inkâr etmemişse geçici kaldırma ve borçtan kurtulma davası gündeme gelmez; o durumda alacaklı itirazın kesin kaldırılmasını veya genel mahkemede itirazın iptalini ister. Ödeme emrine nasıl itiraz edileceğini icra takibine itiraz yazımızda anlattık.

Geçici kaldırma kararından önce ne olur?

Alacaklı, imza itirazının kendisine tebliğinden itibaren 6 ay içinde icra mahkemesinden itirazın geçici kaldırılmasını ister. Mahkeme iki tarafı dinler; imza karşılaştırması yapar, gerekirse borçluya yazı yazdırıp imza attırır ve bilirkişi incelemesi yaptırabilir (İİK m.68/a).

Bu aşamada borçlu için önemli iki kural vardır:

• İcra dairesinin yetki çevresinde oturan borçlu, mazeretini önceden bildirip belgelemediyse duruşmaya bizzat gelmek zorundadır. Davetiyede bu sonuç yazılıysa gelmeyen borçlunun itirazı başka bir inceleme yapılmadan geçici olarak kaldırılır ve takip konusu alacağın %10'u oranında para cezasına hükmedilir.
• İmzanın borçluya ait olduğuna karar verilirse borçlu yine %10 para cezasına mahkûm edilir. Borçlu inkâr ettiği imzayı en geç alacaklının senet aslını sunduğu oturumda kabul ederse para cezası verilmez ve yargılama giderleri yüklenmez; kötü niyetle takibe sebep olan borçlu ise giderleri öder. Senet aslı takip talebiyle icra dairesine verilmişse, yetki çevresinde ödeme emri tebliğ edilen borçlu bu kolaylıktan yararlanamaz (İİK m.68/a).

Talep kabul edilirse borçlu, alacaklının istemi üzerine en az %20 tazminata da mahkûm edilir. Borçlu borçtan kurtulma, menfi tespit veya istirdat davası açarsa hem %10 para cezasının hem de bu tazminatın tahsili dava sonuna kadar ertelenir; borçlu davayı kazanırsa ikisi de kalkar (İİK m.68/a).

Süre ve görevli mahkeme

İki süre birbirine karıştırılmamalıdır: dava 7 gün içinde açılır, %15 teminat ise en geç ilk duruşma gününe kadar yatırılır.

7 gün hesaplanırken kararın açıklandığı veya tebliğ edildiği gün sayılmaz; son gün resmî tatile rastlarsa süre tatilden sonraki ilk günde, o günün tatil saatinde biter (İİK m.19). Kararın yüzünüze karşı mı açıklandığını yoksa size sonradan mı tebliğ edildiğini dosyadan kontrol etmeden süreyi hesaplamayın.

%15 teminat yatırılmazsa ne olur?

Dava reddedilir. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin onadığı bir dosyada, davacı borçlu %15 teminatı ilk duruşma gününe kadar yatırmamıştı. İlk derece mahkemesi teminatın özel dava şartı olduğunu, kanunda belirlenen bu kesin süre için hâkimin yeniden süre veremeyeceğini kabul ederek davayı usulden reddetti. Bölge adliye mahkemesi de davanın İİK m.72'ye göre menfi tespit davası olarak sürdürülemeyeceğini belirtti; Yargıtay kararı oy birliğiyle onadı (11. HD, 19.11.2025, 2025/2232 E. 2025/6838 K.).

Bu durum, süresi geçtikten sonra açılan dava ile karıştırılmamalıdır. Süresinde açılıp teminatı yatırılmayan dava usulden reddedilir ve bu kararda menfi tespit olarak sürdürülmesi kabul edilmemiştir; 7 günlük süre geçtikten sonra borç ödenmeden açılan davada ise aşağıda anlatılan menfi tespit yolu gündeme gelir.

Bu nedenle dava dilekçesiyle birlikte teminatın tutarını hesaplayıp ilk duruşmayı beklemeden yatırmak en güvenli yoldur. Teminat banka teminat mektubu olarak verilecekse mektubun mahkemece kabul edilecek nitelikte olması gerekir.

Dava açmak haczi kaldırır mı?

Hayır. Geçici kaldırma kararından sonra ödeme emrindeki süre geçmişse alacaklının talebiyle borçlunun mallarına geçici haciz konur (İİK m.69/1). Yargıtay 12. Hukuk Dairesi'ne göre süresinde açılan borçtan kurtulma davası bu hacizlerin kaldırılması sonucunu doğurmaz; yalnızca geçici hacizlerin kesin hacze dönüşmesini engeller (12. HD, 11.06.2015, 2015/6421 E. 2015/16366 K., oy birliği).

Pratikte bunun anlamı şudur: dava sürerken haciz yerinde kalır, maaş veya hesap üzerindeki haciz kaldırılmaz; ancak geçici haczi olan alacaklı malın satışını isteyemez (İİK m.108). Haczedilen mal başka bir alacaklının takibinde satılırsa, geçici haciz için ayrılan pay durum anlaşılıncaya kadar bankaya yatırılır (İİK m.138). Dava borçlu aleyhine sonuçlanırsa veya hiç açılmazsa haciz kesinleşir ve alacaklı satış isteyebilir hâle gelir.

Geçici kaldırma kararı borçluya ayrıca mal beyanı yükümlülüğü getirir: karar tebliğ edildiğinde veya yüzüne karşı açıklandığında 3 gün içinde mal beyanında bulunulmalıdır (İİK m.75).

Davanın reddine karşı istinafa başvuran borçlu, İİK m.36'daki teminat koşullarını yerine getirerek icra dairesinden mühlet isteyebilir (İİK m.69/4).

Borçtan kurtulma davası ile menfi tespit davası farkı

Yargıtay borçtan kurtulma davasını menfi tespit davasının özel bir türü olarak nitelendirir. Fark, davanın hangi aşamaya bağlı olduğundadır:

Menfi tespit davası yazımızda teminat ve tedbir koşullarını ayrıntılı anlattık.

7 günlük süreyi kaçırdım, ne yapabilirim?

Borç henüz ödenmediyse genel mahkemede borçlu olmadığınızın tespitini isteyebilirsiniz. Yargıtay 19. Hukuk Dairesi'nin bozma kararında, borçtan kurtulma davasının da bir tür menfi tespit davası olduğu ve 7 günlük sürede açılmayan davanın, borç ödenmemişse menfi tespit davası olarak görülmesi gerektiği belirtilmiştir; aynı kararda icra mahkemesinin imza itirazı üzerine verdiği kararın kesin hüküm oluşturmadığı ve genel mahkemeyi bağlamadığı vurgulanmıştır (19. HD, 01.10.2009, 2009/1539 E. 2009/8678 K., oy birliği). Bu kararın kapatılan bir daireye ait ve eski tarihli olduğunu, somut dosyada güncel uygulamanın ayrıca kontrol edilmesi gerektiğini not edelim.

Süresinde açılmayan dava menfi tespit davası olarak görülse bile geçici kaldırma kararı ve geçici haciz kesinleşmiş olur; takip devam eder. Menfi tespit davasında takibi durduracak bir ihtiyati tedbir de verilemez, yalnızca %15 teminatla icra veznesindeki paranın alacaklıya ödenmemesi istenebilir (İİK m.72/3). Bu yüzden 7 gün içinde dava açmak, sonradan menfi tespite başvurmaktan daha güçlü bir korumadır.

Dava sonunda ne olur?

• Borçlu kazanırsa: İmzanın kendisine ait olmadığı veya borç bulunmadığı tespit edilir; geçici kaldırma aşamasında hükmedilen %10 para cezası ve tazminat kalkar (İİK m.68/a). Alacaklı en az %20 tazminata mahkûm edilebilir (İİK m.69/5).
• Dava esastan reddedilirse: Geçici kaldırma kararı ve geçici haciz kesinleşir (İİK m.69/3); haksız çıkan borçlu dava veya hükmolunan şeyin en az %20'si oranında tazminata mahkûm edilir (İİK m.69/5). Ertelenen para cezası ve tazminat da tahsil edilebilir hâle gelir.
• Dava teminat yatırılmadığı için usulden reddedilirse: Geçici kaldırma kararı ve geçici haciz yine kesinleşir. Ancak yukarıdaki 11. HD dosyasında ilk derece mahkemesi, esasa girilmediği ve tarafların haklılığı incelenmediği için alacaklının m.69/5 tazminatı ve icra inkâr tazminatı taleplerini de reddetmiş, bu karar onanmıştır.

Dava dilekçesinde nelere dikkat edilmeli?

Dilekçede şu bilgiler bulunmalıdır:

• İcra dairesi ve takip dosya numarası, icra mahkemesinin geçici kaldırma kararının esas ve karar numarası ile tefhim veya tebliğ tarihi (7 günün hesabı için).
• Senetteki imzanın davacıya ait olmadığı veya borcun bulunmadığına ilişkin açıklama ve deliller; imza incelemesi isteniyorsa karşılaştırmaya elverişli, tarihi senetten önceye ait imza örneklerinin bulunduğu belgelerin yeri.
• %15 teminatın yatırıldığına veya yatırılacağına ilişkin beyan ve dekont ya da teminat mektubu.
• Borçlu olunmadığının tespiti ile İİK m.69/5 uyarınca en az %20 tazminat talebi.