Menfi Tespit Davası Nedir? Ne Zaman Açılır, %15 Teminat ve %20 Tazminat

Menfi tespit davası, hakkında icra takibi başlatılan ya da borç iddiasıyla karşılaşan kişinin borçlu olmadığını mahkemeye tespit ettirmek için açtığı davadır (İİK m.72, HMK m.106). Takipten önce veya takip sürerken açılabilir; kanunda ayrı bir dava açma süresi yoktur. Takibi durdurmak için ise alacağın en az %15'i oranında teminat gerekir.

Borç dava sürerken ödenirse dava istirdat davası olarak devam eder. İtiraz edilmediği için zorla ödenen para da ödeme tarihinden itibaren 1 yıl içinde geri istenebilir (İİK m.72). Aşağıda davanın ne zaman açılacağını, takibi durdurup durdurmadığını ve kaybeden tarafın ödeyeceği tazminatı madde numaralarıyla açıklıyoruz.

Menfi Tespit Davası Ne Zaman Açılır?

İİK m.72'ye göre borçlu, icra takibinden önce veya takip sırasında borçlu olmadığını ispat için menfi tespit davası açabilir. Uygulamada dava üç durumda gündeme gelir:

• Takipten önce: Kişiye imzalatılan bir senet, kesilen bir fatura veya gönderilen bir ihtarname ile borç iddia ediliyorsa ve takip yakında başlayacaksa. Takipten önce açılan davada davacının, borcun yokluğunun hemen tespit edilmesinde hukuken korunmaya değer güncel bir yararı bulunmalıdır (HMK m.106/2).
• Takip sırasında: Ödeme emrine süresinde itiraz edilmediyse ya da itiraz icra mahkemesince kaldırıldıysa. Takip kesinleşmiş olsa bile borcun yokluğu genel mahkemede tartışılabilir.
• Haciz ihbarnamesi alan üçüncü kişi: Borçlunun işvereni, bankası veya müşterisi gibi üçüncü kişi 89/3 ihbarnamesinden sonra 15 gün içinde menfi tespit davası açabilir (İİK m.89/3). Bu dava üçüncü kişinin borçsuzluğunu konu alır ve maktu harca tabidir.

Ödeme emri yeni geldiyse ilk yol menfi tespit değil, itirazdır: ilamsız takipte 7 gün içinde yapılan itiraz takibi kendiliğinden durdurur. Kambiyo senedine dayalı takipte ise borca itiraz 5 gün içinde icra mahkemesine yapılır (İİK m.168/5). İtiraz yollarını icra takibine nasıl itiraz edilir, takibin işleyişini ilamsız takip nedir yazımızda anlattık. Menfi tespit davası, bu sürelerin kaçırıldığı ya da borcun yokluğunun geniş delille ispat edilmesi gereken durumlar için genel mahkeme yoludur.

Menfi Tespit Davası İcra Takibini Durdurur mu?

Dava açmak takibi tek başına durdurmaz. Durdurma ancak ihtiyati tedbirle ve teminat karşılığında mümkündür; tedbirin kapsamı davanın takipten önce mi sonra mı açıldığına göre değişir.

Takipten sonra açılan davada haciz ve satış işlemleri sürer; tedbir yalnız tahsil edilen paranın alacaklıya geçmesini engeller.

Bu nedenle takip başlamadan önce davranmak borçluya daha güçlü bir koruma sağlar. Takip başladıktan sonra haczin etkilerini icra borcu ödenmezse ne olur yazımızda anlattık.

Menfi Tespit Davasında Tazminat Ne Kadardır?

Kanun iki yönlü bir tazminat öngörür ve ikisinde de alt sınır alacağın %20'sidir:

• Dava alacaklı lehine sonuçlanırsa: İhtiyati tedbir kalkar. Alacaklı, tedbir yüzünden alacağını geç almasından doğan zararını borçlunun gösterdiği teminattan alır. Bu zarar aynı davada belirlenir ve %20'den aşağı olamaz (İİK m.72/4).
• Dava borçlu lehine sonuçlanırsa ve takip haksız ve kötü niyetliyse: Borçlunun talebi üzerine, dava sebebiyle uğradığı zararın alacaklıdan tahsiline karar verilir. Bu tazminat da haksızlığı anlaşılan takip konusu alacağın %20'sinden az olamaz (İİK m.72/5).

Kötü niyet tazminatı kendiliğinden verilmez; dava dilekçesinde açıkça istenmesi gerekir.

Menfi Tespit Davası Hangi Mahkemede Açılır?

Yetki: Menfi tespit ve istirdat davaları, takibi yapan icra dairesinin bulunduğu yer mahkemesinde veya davalının yerleşim yeri mahkemesinde açılabilir (İİK m.72/son).

Görev: Kural olarak asliye hukuk mahkemesi görevlidir (HMK m.2). Uyuşmazlık ticari davaysa asliye ticaret mahkemesinde, tüketici işleminden doğuyorsa tüketici mahkemesinde görülür.

Arabuluculuk: Ticari davalarda menfi tespit ve istirdat davası açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır (TTK m.5/A). Arabulucuya gitmeden açılan dava usulden reddedilir.

Harç: Dava konusu belli bir değer olduğu için nispi harç alınır; karar ve ilam harcı binde 68,31 oranındadır ve dörtte biri dava açılırken peşin ödenir (492 s. Harçlar Kanunu, 1 sayılı tarife). Tutarı dava harcı hesaplama aracımızla görebilirsiniz. Haciz ihbarnamesi alan üçüncü kişinin İİK m.89/3'e göre açtığı menfi tespit davası ise maktu harca tabidir.

Menfi Tespit Davasında Borcun Olmadığını Kim İspat Eder?

İspat yükü genel kurallara göre dağılır: alacak iddia eden taraf alacağının doğduğunu ispat eder. Ancak borçlunun imzasını taşıyan bir senet veya sözleşme varsa, uygulamada borcun doğmadığını, ödendiğini ya da senedin bedelsiz olduğunu ispat etmek çoğu zaman davacı borçluya düşer ve bu ispat kural olarak yazılı delille yapılır.

Kanun iki durumda ispat yükünü açıkça belirler:

• İstirdat davasında davacı yalnız paranın ödenmesinin gerekmediğini ispat etmek zorundadır (İİK m.72/son).
• 89/3 menfi tespit davasında üçüncü kişi, takip borçlusuna borçlu olmadığını veya malın borçluya ait olmadığını ispat eder (İİK m.89/3).

Ödenen Para Geri Alınabilir mi? İstirdat Davası

Borçlu menfi tespit davası sırasında tedbir kararı almamış ve borç ödenmişse dava kendiliğinden istirdat davası olarak devam eder (İİK m.72/6).

Takibe itiraz etmediği veya itirazı kaldırıldığı için borçlu olmadığı bir parayı tamamen ödemek zorunda kalan kişi, ödeme tarihinden itibaren 1 yıl içinde genel hükümlere göre mahkemeye başvurarak paranın geri verilmesini isteyebilir (İİK m.72/7). Süre kaçırılırsa bu yol kapanır.

Menfi Tespit Davası Açarken Nelere Dikkat Edilmeli?

• Takip henüz başlamadıysa davayı takipten önce açmak, takibin tamamen durdurulmasını isteme imkânı verir (İİK m.72/2).
• Teminat, alacak tutarının en az %15'idir; tedbir istenecekse bu tutar dava ile birlikte planlanmalıdır.
• Ticari uyuşmazlıkta dava öncesi arabuluculuk tutanağı dava dilekçesine eklenmelidir (TTK m.5/A).
• Takip kötü niyetliyse %20 tazminat talebi dilekçede açıkça yazılmalıdır (İİK m.72/5).
• Borç ödenmişse 1 yıllık istirdat süresi ödeme tarihinden işlemeye başlar.

Menfi tespit, haciz sürecinin bir parçasıdır; takip yollarının genel çerçevesini cebri icra nedir yazımızda bulabilirsiniz. Dosyanıza özgü değerlendirme için icra ve iflas hukuku sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.