Re'sen (resen), bir mahkemenin veya makamın ilgilinin talebini beklemeden, kendiliğinden işlem yapması ya da bir hususu dikkate almasıdır. Örneğin hâkim Türk hukukunu re'sen uygular (HMK m.33) ve dava şartlarını davanın her aşamasında kendiliğinden araştırır (HMK m.115/1); ancak kanunun öngördüğü durumlar dışında kendiliğinden delil toplayamaz (HMK m.25/2).
Re'sen (yazımda "resen" de kullanılır), bir mahkemenin veya makamın ilgilinin talebini beklemeden, kendiliğinden işlem yapması ya da bir hususu dikkate almasıdır. Kanunlarda çoğu zaman "kendiliğinden" kelimesiyle anlatılır. Bir kararda veya belgede "re'sen" ifadesini görünce sorulacak soru şudur: hangi makam, hangi işlemi, hangi kanuni yetkiye dayanarak talep olmadan yaptı?
Hukuk davasında: hukuk re'sen, vakıa ve delil taraflardan
"Hâkim, Türk hukukunu resen uygular." — HMK m.33
Tarafların bir kanun maddesini dilekçesinde göstermemesi, o kuralın uygulanmasını engellemez. Mahkeme ayrıca dava şartlarının bulunup bulunmadığını davanın her aşamasında kendiliğinden araştırır (HMK m.115/1). Buna karşılık hukuk davasında olayları ve delilleri getirmek kural olarak tarafların işidir: kanunda öngörülen istisnalar dışında hâkim, taraflardan birinin söylemediği vakıaları kendiliğinden dikkate alamaz ve kanunla belirtilen durumlar dışında kendiliğinden delil toplayamaz (HMK m.25). Bu yüzden "hâkim zaten görür" düşüncesiyle delil göstermemek, hukuk davasında hak kaybına yol açabilir.
İdari yargıda ve ceza muhakemesinde
İdari yargıda Danıştay, bölge idare mahkemeleri ile idare ve vergi mahkemeleri, baktıkları davalara ait her türlü incelemeyi kendiliğinden yapar (İYUK m.20/1). Ceza muhakemesinde ise Cumhuriyet savcısı, ihbar veya başka bir suretle suç işlendiği izlenimini veren bir hâli öğrenir öğrenmez işin gerçeğini araştırmaya başlar (CMK m.160/1); günlük dilde "re'sen soruşturma" denilen budur. Soruşturulması şikâyete bağlı suçlarda ise yetkili kişi altı ay içinde şikâyette bulunmazsa soruşturma ve kovuşturma yapılamaz (TCK m.73/1). Ceza yargılamasında mahkemenin delil araştırma ödevinin sınırları için bkz. ceza muhakemesinde maddi gerçek ilkesi.
"Re'sen düzenlenen noter senedi"
Kelimenin bir başka yaygın kullanımı noter senetleridir. Para borcu ikrarını içeren ve noter tarafından re'sen tanzim edilen senetler, mahkeme huzurundaki sulh ve kabullerle birlikte ilam niteliğinde belgelerdendir ve ilamların icrası hükümlerine tabidir (İİK m.38).
Sık sorulan sorular
Hâkim hukuk davasında delilleri kendisi toplar mı?
Kural olarak hayır. Kanunla belirtilen durumlar dışında hâkim kendiliğinden delil toplayamaz ve tarafların söylemediği vakıaları dikkate alamaz (HMK m.25). Re'sen uygulanan, hukuk kurallarıdır (HMK m.33).