Tahkikat, hukuk davasında ön incelemeden sonra gelen ve çekişmeli vakıalar hakkındaki delillerin toplanıp incelendiği yargılama aşaması demektir; mahkeme tahkikatı gerektiren bir husus kalmadığını görünce tahkikatın bittiğini taraflara tefhim eder (HMK m.184). Kelime genel olarak 'soruşturma, araştırma' anlamına da gelir.
"Tahkikat" Arapça kökenli bir kelimedir ve "araştırma, soruşturma" demektir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) bu kelimeyi teknik bir anlamda, davanın delillerin toplandığı aşaması için kullanır (m.143-146, 184). Günlük dilde ise ceza soruşturması veya bir kurumun iç incelemesi için de "tahkikat" denir.
Tahkikat ne demek?
Hukuk davasında tahkikat, tarafların anlaşamadığı konularda tanıkların dinlendiği, bilirkişi incelemesinin ve keşfin yapıldığı, belgelerin toplandığı aşamadır. Tarafların bütün iddia ve savunmaları birlikte incelenir (m.143/1). Tahkikat, ön inceleme duruşmasında düzenlenen ve anlaşılamayan hususları gösteren tutanak esas alınarak yürütülür (m.140/3).
"Mahkeme tarafların tahkikatın tümü hakkındaki açıklamalarından sonra, tahkikatı gerektiren bir husus kalmadığını görürse, tahkikatın bittiğini taraflara tefhim eder." — HMK m.184/2
Hukuk davasının aşamaları
| Aşama | Ne olur? | Dayanak |
|---|---|---|
| 1. Dilekçeler | Dava dilekçesi, cevap (tebliğden itibaren 2 hafta), cevaba cevap ve ikinci cevap (her biri 2 hafta) | HMK m.118-136 |
| 2. Ön inceleme | Dava şartları ve ilk itirazlar incelenir, uyuşmazlık noktaları belirlenir, sulh/arabuluculuğa teşvik edilir | HMK m.137-142 |
| 3. Tahkikat | Deliller toplanır ve incelenir; tanık, bilirkişi, keşif | HMK m.143-146, 184 |
| 4. Sözlü yargılama | Tahkikatın bittiği tefhim edilince aynı duruşmada geçilir; taraflara son sözleri sorulur | HMK m.186 |
| 5. Hüküm | Uyuşmazlığın esası hakkında nihai karar verilir ve tefhim edilir | HMK m.294 |
Tahkikat ne zaman başlar, ne zaman biter?
- Başlangıç: Ön inceleme tamamlanmadan ve gerekli kararlar alınmadan tahkikata geçilemez ve tahkikat için duruşma günü verilemez (m.137/2).
- Duruşma aralığı: 7589 sayılı Kanun'la eklenen hükme göre duruşmalar arasındaki süre kural olarak üç aydan uzun olamaz; bilirkişi incelemesinin uzaması gibi zorunlu hâllerde hâkim gerekçesini göstererek daha uzun süre belirleyebilir (m.147/3).
- Bitiş: Hâkim, toplanan delilleri inceledikten sonra taraflara tahkikatın tümü hakkında söz verir ve başka bir işlem gerekmiyorsa tahkikatın bittiğini tefhim eder (m.184).
- Sonrası: Taraflardan biri isterse sözlü yargılama için duruşma iki haftadan az olmamak üzere ertelenir (m.186/1).
- Neden önemli? Islah ve kısmi davada talep artırımı ancak tahkikatın sona ermesine kadar yapılabilir (m.177/1, 109/4).
Ceza ve idare hukukunda tahkikat
Ceza Muhakemesi Kanunu "tahkikat" kelimesini kullanmaz; suç şüphesinin öğrenilmesinden iddianamenin kabulüne kadar geçen evreye soruşturma, iddianamenin kabulünden hükmün kesinleşmesine kadar geçen evreye kovuşturma der (CMK m.2/1-e, f). Günlük dildeki "savcılık tahkikatı" soruşturmayı anlatır. İdarede ise disiplin soruşturması ya da memur hakkında yapılan ön inceleme (4483 sayılı Kanun m.5) için de "tahkikat" kelimesi kullanılır.
İlgili yazılar: çekişmeli boşanma davasının aşamaları, istinaf ve temyiz süreci, ceza muhakemesinde maddi gerçek ilkesi, memur disiplin cezasına itiraz.
Sık sorulan sorular
Tahkikat aşaması ne demek?
Tahkikat aşaması, hukuk davasında ön incelemeden sonra gelen ve tarafların anlaşamadığı konulardaki delillerin (tanık, bilirkişi, keşif, belge) toplanıp incelendiği aşamadır (HMK m.143 vd.). Ön inceleme tamamlanmadan tahkikata geçilemez (HMK m.137/2).
Tahkikat ne zaman biter?
Mahkeme delilleri inceledikten sonra taraflara tahkikatın tümü hakkında söz verir; tahkikatı gerektiren bir husus kalmadığını görürse tahkikatın bittiğini taraflara tefhim eder (HMK m.184). Ardından sözlü yargılamaya geçilir (HMK m.186).
Tahkikatın bitmesinden sonra ıslah yapılabilir mi?
Hayır. Islah tahkikatın sona ermesine kadar yapılabilir (HMK m.177/1). İstisna olarak, bozma veya kaldırma kararından sonra ilk derece mahkemesi tahkikata ilişkin işlem yaparsa tahkikat yeniden bitene kadar ıslah mümkündür (HMK m.177/2).
Ceza davasında tahkikat ile soruşturma aynı şey mi?
Günlük dilde evet. Ceza Muhakemesi Kanunu 'tahkikat' değil 'soruşturma' terimini kullanır: suç şüphesinin öğrenilmesinden iddianamenin kabulüne kadar geçen evre soruşturma, iddianamenin kabulünden hükmün kesinleşmesine kadar geçen evre kovuşturmadır (CMK m.2/1-e, f).