Sulh, görülmekte olan bir davada tarafların uyuşmazlığı kısmen veya tamamen sona erdirmek için mahkeme huzurunda yaptıkları sözleşme demektir; hüküm kesinleşinceye kadar yapılabilir ve kesin hüküm gibi sonuç doğurur. Kelime ayrıca sulh hukuk mahkemesi ve sulh ceza hâkimliği adlarında geçer.
Sulh, kelime anlamıyla barış ve uzlaşmadır. Hukukta en sık, görülmekte olan bir davayı tarafların anlaşarak bitirmesi anlamında kullanılır ve Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) m.313-315'te düzenlenir. Aynı kelime iki mahkeme adında da geçer: sulh hukuk mahkemesi ve sulh ceza hâkimliği.
Sulh ne demek?
Davada sulh, tarafların mahkeme önünde yaptığı bir sözleşmedir. Uyuşmazlığın tamamı ya da bir kısmı için yapılabilir; dava konusu dışındaki konular da sulhe katılabilir ve sulh şarta bağlanabilir (HMK m.313/3-4).
"Sulh, görülmekte olan bir davada, tarafların aralarındaki uyuşmazlığı kısmen veya tamamen sona erdirmek amacıyla, mahkeme huzurunda yapmış oldukları bir sözleşmedir." — HMK m.313/1
Sulhün kuralları
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Hangi davalarda? | Yalnız tarafların serbestçe tasarruf edebileceği uyuşmazlıklarda | HMK m.313/2 |
| Ne zamana kadar? | Hüküm kesinleşinceye kadar her zaman | HMK m.314/1 |
| Hükümden sonra sulh | Dosya kanun yolu incelemesine gönderilmez; sulh doğrultusunda ek karar verilir | HMK m.314/2-3 |
| Etkisi | Davayı sona erdirir, kesin hüküm gibi sonuç doğurur | HMK m.315/1 |
| İptal | İrade bozukluğu veya aşırı yararlanma hâlinde istenebilir | HMK m.315/2 |
Uygulamada bilinmesi gerekenler
- Hâkimin teşviki: Ön inceleme duruşmasında hâkim, tarafları sulh ve arabuluculuğun sonuçları hakkında aydınlatıp sulhe teşvik eder (HMK m.140/2).
- Karar biçimi: Taraflar isterse mahkeme sulh sözleşmesine göre karar verir; istemezlerse "karar verilmesine yer olmadığına" karar verir (HMK m.315/1).
- Sulh hukuk mahkemesi: Değere bakılmaksızın kira ilişkisinden doğan uyuşmazlıklara, ortaklığın giderilmesi davalarına ve yalnız zilyetliğin korunmasına yönelik davalara bakar (HMK m.4). Kira davaları için: kira bedelinin tespiti davası.
- Sulh ceza hâkimliği: Soruşturma evresinde tutuklama gibi koruma tedbirlerine karar veren hâkimliktir (CMK m.101/1). Ayrıntı: tutuklamaya itiraz nasıl yapılır?
Boşanma gibi kamu düzenini ilgilendiren davalarda tarafların anlaşması, sulhten farklı kurallara bağlıdır: anlaşmalı boşanma protokolü nasıl hazırlanır?. Davadan tek taraflı vazgeçmek ise sulh değil, feragattir.
Sulh, uzlaşma ve arabuluculuk
Üç kavram da anlaşmayla bitmeyi anlatır ama yerleri farklıdır. Sulh, hukuk davası sürerken mahkeme önünde yapılan sözleşmedir. Arabuluculuk, çoğunlukla dava açılmadan önce tarafsız bir arabulucu önünde yürütülür; hâkim ön incelemede taraflara bu yolu da hatırlatır (HMK m.140/2). Ceza davalarında mağdurla şüphelinin anlaşmasına ise sulh değil uzlaşma denir. Sulhte taraflar karşılıklı ödün verir; bu yüzden sulh metninde kimin neyi, ne zaman ödeyeceği ve yargılama giderlerinin nasıl paylaşılacağı açıkça yazılmalıdır.
Sık sorulan sorular
Davada sulh ne zamana kadar yapılabilir?
Hüküm kesinleşinceye kadar her zaman yapılabilir (HMK m.314/1). Hükümden sonra, hatta kanun yoluna başvurulmuşken yapılan sulhte dosya üst mahkemeye gönderilmez; kararı veren mahkeme sulh doğrultusunda ek karar verir.
Sulh ile feragat arasındaki fark nedir?
Sulh iki tarafın karşılıklı anlaşmasıdır ve mahkeme huzurunda yapılan bir sözleşmedir (HMK m.313). Feragat ise davacının talebinden tek taraflı olarak vazgeçmesidir; karşı tarafın kabulüne gerek yoktur.
Sulh sözleşmesi sonradan iptal edilebilir mi?
Evet. İrade bozukluğu (yanılma, aldatma, korkutma) veya aşırı yararlanma hâllerinde sulhün iptali istenebilir (HMK m.315/2). Bunun dışında sulh, kesin hüküm gibi bağlayıcıdır.
Sulh hukuk mahkemesi hangi davalara bakar?
HMK m.4'e göre değere bakılmaksızın kira ilişkisinden doğan uyuşmazlıklara (ilamsız icra yoluyla tahliye hükümleri hariç), ortaklığın giderilmesi davalarına, yalnız zilyetliğin korunmasına yönelik davalara ve kanunların sulh hukuk mahkemesini görevlendirdiği işlere bakar.