Şüpheli, ceza soruşturması evresinde, yani iddianame mahkemece kabul edilene kadar suç şüphesi altında bulunan kişidir (CMK m.2/1-a). İddianamenin kabulüyle kovuşturma başlar ve şüpheli sanık sıfatını alır; kovuşturmaya yer olmadığına karar verilirse şüphelilik sona erer.
Şüpheli, ceza muhakemesinde soruşturma evresinde suç şüphesi altında bulunan kişidir. Kanundaki tanım şöyledir:
"Şüpheli: Soruşturma evresinde, suç şüphesi altında bulunan kişiyi," — CMK m.2/1-a
Soruşturma, suç şüphesinin yetkili mercilerce öğrenilmesinden iddianamenin kabulüne kadar geçen evredir (CMK m.2/1-e). Bir kişi hakkında şikâyet edilmesi, ifadeye çağrılması veya gözaltına alınması onu şüpheli yapar; şüpheli olmak suçlu olmak anlamına gelmez.
Şüpheli ile sanık arasındaki fark nedir?
Fark, dosyanın hangi evrede olduğudur. İddianame mahkemece kabul edilince kovuşturma başlar ve kişi artık sanık olarak anılır:
"Sanık: Kovuşturmanın başlamasından itibaren hükmün kesinleşmesine kadar, suç şüphesi altında bulunan kişiyi," — CMK m.2/1-b
Savcı soruşturma sonunda kamu davası açmak için yeterli şüphe oluşturacak delil bulamazsa kovuşturmaya yer olmadığına dair karar verir (CMK m.172/1); bu durumda kişi sanık olmadan süreç kapanır. Aşamaların tamamı ceza davası nasıl işler yazısında anlatılır.
İfade ve sorguda şüphelinin hakları
Şüphelinin kolluk veya savcı tarafından dinlenmesine ifade alma, hâkim tarafından dinlenmesine sorgu denir (CMK m.2/1-g, h). Her ikisinde de CMK m.147'deki güvenceler uygulanır: kişiye yüklenen suç anlatılır, müdafi seçme ve müdafiin ifadede hazır bulunabileceği bildirilir ve susma hakkı hatırlatılır.
"Yüklenen suç hakkında açıklamada bulunmamasının kanunî hakkı olduğu söylenir." — CMK m.147/1-e
Şüpheli ayrıca şüpheden kurtulması için somut delillerin toplanmasını isteyebilir ve lehine olan hususları ileri sürebilir (CMK m.147/1-f). Kimliğine ilişkin soruları ise doğru cevaplamakla yükümlüdür (CMK m.147/1-a).
Şüpheliye avukat zorunlu mu?
Kural olarak şüpheliden müdafi seçmesi istenir; seçebilecek durumda değilse istemi hâlinde baro tarafından müdafi görevlendirilir (CMK m.150/1). Şüpheli çocuksa, kendini savunamayacak derecede malul veya sağır ve dilsizse ya da soruşturma alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezası gerektiren bir suç hakkındaysa, istemi aranmaksızın müdafi görevlendirilir (CMK m.150/2-3). Gözaltı aşamasındaki haklar için gözaltı süresi ve haklar yazısına bakılabilir.
Sık sorulan sorular
Şüpheli sıfatıyla ifade vermek sabıka kaydına girer mi?
Şüpheli sıfatı soruşturma evresini gösterir; suçluluk anlamına gelmez. Soruşturma kovuşturmaya yer olmadığına dair kararla da kapanabilir (CMK m.172/1). Adli sicile hangi kayıtların işlendiği ayrıca adli sicil mevzuatına göre belirlenir.